Stel ik had een hoog bejaarde moeder en ik wilde graag haar levensverhaal optekenen. Een levensverhaal waarin bepaald akelige dingen gebeurd zijn, maar ook mooie, uiteraard. Een leven vol ups en downs. Ik heb zo’n moeder. Misschien wel heel erg veel mensen hebben zo’n moeder. Ik zou er graag een boek over schrijven! Stel dat je dat levensverhaal zou willen optekenen en zij haar herinneringen dus tot in detail aan jou wil vertellen, maar je moeder wil een deal sluiten. In ruil wil zij dat jij ervoor zorgt dat ze op een fijne manier op het moment van haar keuze, uit het leven kan stappen. Zou je die deal aangaan. Zeker! Als ik het schrijverstalent van bijvoorbeeld Adriaan van Dis had, zou ik dat zeker willen. Omdat ik van eerlijkheid boven alles hou, zou ik ook kijken of ik aan haar eis voor een zachte dood op haar moment kan voldoen. Als ik dat niet voor elkaar kon krijgen, dan zou ik er niet aan beginnen; een deal is een overeenkomst. Stel je hebt last van een wat lossere moraal en dat je niet aan haar eis kan voldoen, kan je niets schelen en je gaat aldus van start. Zou ik dan vertellen hoe haar aftakelende lichaam mijn weerzin opwekt en hoe belachelijk haar denkbeelden in het verleden waren? Zou ik vertellen hoe hypocriet ze is omdat ze nu kleren draagt die ze vroeger verafschuwde? Nee dus; zou ik nooit doen. Ik hou ervan mensen in hun waarde te laten. Ik ben kennelijk een deugneus. Het zij zo. Ondanks zijn bekakte spraak en mooie manieren, laat Adriaan van Dis weinig heel van zijn hoogbejaarde moeder. Maar, zou je dan kunnen reageren, het is een roman. Een roman met romanpersonages. Een roman is een verdichtsel. Degene die Van Dis beschrijft is niet zijn werkelijke moeder maar een romanpersonage. Helaas, die vlieger gaat hier echt niet op; de biografische gegevens komen naadloos overeen met de romanpersonages. Het gaat over Marie van Dis, de moeder van de auteur, geboren in de klei van Brabant, getrouwd met iemand die in de KNIL diende. Daarom woonde ze lang in Nederlands Indië. Aldaar leefde ze het leven van een koloniaal en moest ze later de tweede wereldoorlog doormaken in één van de kampen voor Westerlingen.

Het is wel duidelijk; ik ben niet te spreken over de morele standaards die Adriaan van Dis hanteert. Helemaal niet. Ik heb zijn boek met stijgende verbazing en woede gelezen. Hij belooft zijn moeder van alles en maakt niets waar, ondertussen sabelt hij haar ongenadig neer terwijl ze zichzelf niet kan verdedigen. Ja, natuurlijk heeft Adriaan van Dis schrijverstalent en natuurlijk zijn veel zinnen het onthouden waard, maar dat mag, in mijn ogen, niet de reden zijn om je moeder zo te vernederen! Ouderdom en een versleten lichaam; veel van ons krijgen ermee te maken; ik hoop dat er maar weinigen zijn die een kind hebben die de vergankelijkheid van jouw lichaam in dergelijk denigrerende taal voor de wereld zichtbaar maakt. Wat het nog fnuikender maakt is dat Van Dis zelf uit de roman als een weeïg moederskindje naar boven komt dat – volwassen en op leeftijd – nog altijd hunkert naar de liefde van zijn mama.

Samenvatting van het verhaal: Moeder Van Dis is hoogbejaard en woont in een verzorgingstehuis. Ze is bepaald levensmoe. Haar lichaam functioneert niet meer naar behoren en ze is voor de simpelste dingen van het leven afhankelijk van anderen, terwijl ze altijd een onafhankelijke geest is geweest. Met haar schrijvende zoon Adriaan sluit ze een overeenkomst: Hij krijgt haar levensverhaal en hij zorgt ervoor dat ze een pil krijgt waarmee ze op haar moment op een waardige en pijnloze manier uit het leven kan stappen. Het verhaal krijgt hij wel, de pil krijgt ze niet. Uiteindelijk laat ze zichzelf versterven op een dieet van aardbeien. Haar leven begint in een landbouwersgezin in een dorp in Brabant. De eerste wereldoorlog gaat aan Nederland voorbij maar Marie ziet en voelt de ellende over de grens in België. Ze wordt verliefd op een Indische militair die in het KNIL dient. Samen met hem reist ze naar Nederlands Indië. Ze krijgt drie dochters met hem en lijdt erg onder eenzaamheid. Ze wonen in afgelegen gebieden en haar man is vaak op patrouille. Ze beseft het kolonialisme maar komt tot de conclusie dat ze er niet zomaar wat aan kan veranderen. Zo krijgt ze twee piepjonge meisjes als bediende om haar dochters te verzorgen. Ze probeert hen te leren lezen en goed voor ze te zijn, maar die geste wordt niet begrepen. Marie aanvaard dat ze koloniaal is. Dan verovert Japan Nederlands Indië en worden alle westerlingen en de mensen die met de westerlingen heulden opgesloten in kampen. Haar man komt in een krijgsgevangenen-dwangarbeid kamp en wordt na het plegen van verzet onthoofd. Marie komt met haar drie dochter in een kamp terecht waar absolute gehoorzaamheid aan de wrede Japanse heersers en honger de boventoon voeren. Marie moet haar dochters in leven zien te houden. Als de Japanners uiteindelijk verslagen zijn, volgt de bevrijdingsoorlog van de Indonesiërs. Marie ontmoet een nieuwe man die, net als zij, zwaar getraumatiseerd is. Hij wordt de vader van Adriaan van Dis. Zo komen ze uiteindelijk weer naar Nederland alwaar ze een nieuw bestaan opbouwen. Door een erfenis komt het gezin in goeden doen. Ze raakt onder invloed van theosofische- en andere esoterische denkbeelden. Ze organiseert spiritistische seances en bezoekt Indiase goeroes. In de loop van de tijd sterven twee van de drie halfzussen van Adriaan. De overgebleven halfzus Saskia woont in Italië en is van beroep verpleegkundige.  Als het slecht gaat met moeder komt ze naar Nederland en doet ze wat Adriaan nalaat; haar verzorgen en de waardigheid geven die ze als versleten en oud mens verdient. Saskia helpt Marie om op haar eigen moment betrekkelijk pijnloos te sterven.

Marie van Dis was een enorm belezen vrouw met een wat dwarsige persoonlijkheid. Op haar (lees-)tafel groeide een stapel boeken waarop een briefje lag met daarop de letters: KW. Kan Weg. Boeken die ze dus kennelijk niet de moeite van het bewaren vond. Wat mij betreft kan ‘Ik kom terug’ op dit stapeltje. Zou Adriaan van Dis inmiddels zelf stinken naar zijn eigen pis? Draagt hij incontinentie luiers? Slaat hij de verzorgsters van zich af die zijn billen willen afvegen?