Gezien op 12 februari 2026

Eén van de meest perverste scenes uit Kort Amerikaans van Jan Wolkers vind ik de scene waarin de hoofdpersoon de liefde bedrijft met een gipsen vrouwentorso. Ik vond dat zo ontluisterend! Ik voelde het als aanslag op mijn mannelijkheid. Kennelijk lukt het hem niet om een vrouw van vlees en bloed voor zich te winnen en daarom maar een torso. Ik vond het niet alleen pervers, maar ook vernederend voor de hoofdpersoon – zeker toen hij betrapt werd – maar ook onbegrijpelijk omdat hij wel degelijk een vriendin had. Toen ik het boek las zaten we in het tijdsgewricht waar ‘alles moest kunnen’, daarom verweet ik vooral mezelf mijn kleinzieligheid. Nu weet ik dat het wel degelijk pervers was en dat veel van Jan Wolkers’ werk niet onomstreden is. Vandaag heb ik geleerd dat Jan Wolkers verwees naar één van de Metamorfosen van Ovidius, namelijk naar het verhaal over de beeldhouwer Pymalion. De Griekse kunstenaar uit de oudheid schiep van ivoor een beeld van een vrouw – Galatea – en werd er verliefd op. De godin Aphrodite wekte het beeld – vanwege de zuiverheid van het verlangen van Pymalion – tot leven. Eén van de metamorfosen van Ovidius. Deze en andere metamorfosen worden in de beeldende kunst veelvuldig gebruikt en een mooie verzameling voorbeelden vind je in het Rijksmuseum op de tentoonstelling ‘Metamorfosen’. Ovidius beschreef in zijn verhalen veranderingen van één vorm van ‘zijn’ naar een ander vorm van ‘zijn’. Door de eeuwen heen een belangrijke inspiratiebron voor kunstenaars en vaak ook een psychologische duiding voor menselijk gedrag. Daarbij moet ik wel opmerken dat het perspectief vaak ligt bij de man en dat de vrouw vaak het slachtoffer is. Als reactie op haar slachtofferschap ontpopt ze zich vaak weer als slechterik.

Wat ik zo leuk vind aan de tentoonstelling in het Rijksmuseum is dat er visies op de Metamorfosenworden getoond uit alle eeuwen; het werk van Ovidius heeft een enorme impact gehad op de kunst en op de wetenschap omdat die verhalen vaak een observatie zijn van menselijk gedrag en het ook vaak proberen te verklaren. Uiteraard richt het Rijks zich vooral op de kunst.

Wat ik één van de allermooiste getoonde beelden vind, is de Hermaphroditus. Als zoon van de Goden Hermes en Aphrodite liep de buitengewoon knappe Hermaphroditus door de wereld. Op een dag komt hij bij een vijver met kristalhelder water. De vijver is van de nimf Salmacis. Zodra Salmacis Hermaphroditus ziet wordt ze op slag verliefd op hem. Als de godenzoon in de vijver gaat zwemmen omklemt Salmacis hem en smeekt ze de goden hen nooit meer van elkaar te scheiden. Haar gebed wordt verhoord en hun lichamen vloeien samen tot een androgyn wezen met kenmerken van man en vrouw. In de 17^e eeuw groef men in Italie een beeld van Hermaphroditus op gemaakt in het oude Rome. De grote 17^e eeuwse beeldhouwer Bernini maakte voor het klassieke beeld een marmeren bed zo zacht dat je er zo in wilt duiken. Kom je de zaal binnen dan zie je een vrouw liggen met ronde vrouwelijk billen en een vrouwelijk gezicht. Loop je om het beeld heen dan zie je dat ze naast borsten ook een piemel heeft; een hermafrodiet kortom. De mooiste die ik ooit gezien heb, denk ik. Qua maatschappelijke betekenis op het ogenblik niet gering met onze huidige discussies over gender.

Een ander kunstwerk dat me enorm trof was het hedendaagse Medusa-achtige kunstwerk van Juul Kraijer. Het bestaat uit op drie wanden geprojecteerde film van een knap (levend) vrouwenhoofd waarlangs en waar overheen slangen glijden. Het vervult je enigszins met weerzin terwijl dat gezicht ook erg aantrekkelijk is om naar te kijken. Ik interpreteer wat de kunstenaar laat zien als het moment waarop Medusa haar volledig onterechte straf krijgt. Medusa was een prachtige priesteres van Athene die op een kwade dag verkracht werd door Poseidon. Omdat ze priesteres was, moest ze kuis blijven. Als straf maakt Athena van haar een Gorgo. Haar haar verandert in een bos slangen en haar gezicht wordt zo angstaanjagend dat degene die haar aankijkt versteent. Het getoonde werk van Juul Kraijer lijkt meer een commentaar op het Medusaverhaal dan een verbeelding zelf. Het vrouwengezicht is absoluut niet angstaanjagend en ze is meer omringd door slangen dan dat ze uit haar hoofd komen.

Dan dit prachtige schilderij van Caravaggio van Narcissus die niet meer los kan komen van zijn spiegelbeeld. Caravaggio focust in op Narcissus en juist niet op het spiegelbeeld.

Ik moet zeggen dat ik ‘Metamorfosen’ een heerlijke tentoonstelling vond!