Tagarchief: Turks Fruit

Turks Fruit op de planken

Turks Fruit van Jan Wolkers heeft er, in een ver verleden, voor gezorgd dat ik van Nederlandse literatuur ben gaan houden. Toen ik het boek uit had destijds, wilde ik het meteen opnieuw lezen. Ik was een paar weken in de rouw omdat de hoofdpersonen zomaar uit mijn leven verdwenen waren. Ik was er echt kapot van. Wolkers was voor mij een liefdesgoeroe. Op schrijversgebied imiteerde ik Wolkers en kon maar niet vatten waarom alles wat ik opschreef op geen enkele manier voelde zoals hij het schreef. Ik bedacht dat dat misschien aan de liefde lag die ik op dat moment nog nooit als zodanig had gesmaakt. Ik was gewoon een klein jongetje. Maar hoe dan ook, Turks Fruit maakte heel erg veel in mij los. Hier op deze site heb ik er al best veel over geschreven.

Ik ben in de tussentijd opgegroeid, volwassen geworden. Ik geniet de liefde met volle teugen. Ik heb kinderen gekregen en grootgebracht en ik heb veel gelezen. Turks Fruit is hetzelfde gebleven. Als je de eerste bladzijde opslaat ligt de ik-figuur nog steeds op bed en trekt zich vervolgens af bij een foto van zijn geliefde Olga die hem verlaten heeft… De letters, de woorden, de zinnen, de hoofdstukken en de roman is onveranderd gebleven, maar toch ook weer niet. Bij het lezen van de roman spelen zowel de roman als de lezer een cruciale rol. De roman brengt wat teweeg in het brein van de lezer. Turks Fruit heeft op mij nu een andere invloed dan toen ik het halverwege de jaren zeventig voor het eerst las. Ik vraag me nu andere dingen af als ik de roman lees dan dat ik toen deed. Niet alleen ik ben heel erg veel jaartjes ouder geworden, de maatschappij is in die tussenliggende jaren ook nogal verandert.

Turks Fruit is niet alleen voor mij een mijlpaal geweest, ook voor de maatschappij. De roman was de verwoording van een ongekend gevoel van bevrijding. Power Flower ten top. Daarom werd de roman verfilmd en daarom werd de film ook nog eens, in de volledige westerse wereld, een ongekend succes. In de film, die enkele jaren na het verschijnen van de roman werd gemaakt, zie je al enkele verschuivingen. Aanpassingen aan de tijdgeest. In 2005 werd van Turks Fruit een musical gemaakt. De kern van de roman bleef overeind (zeg maar: boy meets girl), maar verder werd alles zo’n beetje aan de tijdgeest aangepast. De verschillen die ontstaan in mijn brein tussen hoe ik toen, als vijftienjarige de roman las of nu als zestigjarige, zien we bijna op dezelfde manier terug in hoe de maatschappij de roman beleeft en ermee omgaat. Over de perceptie van de roman door de jaren heen, heeft Margot van Riel een bijzonder leesbare masterstudie gedaan en die heb ik op onverklaarbare manier in mijn bezit gekregen.

Ze zou weer aan de bak kunnen want er is nu een toneelbewerking op de planken gebracht van Turks Fruit. Ik las van het weekend het interview met de makers. Nu lees ik de recensie. Was het zo dat Olga in de roman regelmatig half in slaap, ‘genomen’ werd en mocht ze van de hoofdpersoon zoveel taartjes maken en eten als ze wilde, in de toneelbewerking bepaalt ze dat wel zelf. Olga is geëmancipeerd. Zij wil seks…of niet. Over de taartjes heeft hij geen enkele zeggenschap (denk ik, want dat staat niet in de recensie).

Eén ding is de constante door alle jaren heen, dat is de liefde. Maar jongens wat is de man-vrouw verhouding verschrikkelijk positief gewijzigd door de jaren heen!

Tantra en grensoverschrijdend gedrag

Ook het laatste bolwerkje van verzet dat rest van de seksuele revolutie wordt genomen, zie ik net op de NOS-site. De tantra therapie. Dat het hier om seksueel overschrijdend gedrag gaat, ligt er duimendik bovenop. Als jij naar een tantra-therapeut gaat en denkt dat je in therapie gaat zonder dat er met je geslachtsdelen gefoezeld wordt, dan heb je werkelijk een gaatje in je hoofd. Tantra therapeuten schreeuwen het van de daken. Ze doen prostaatmassages, clitorisstimulatie, tepeltherapie en penisenergieversterking. Dat houden ze niet stil. Ze schamen zich er ook niet voor. Het is hun nering en ze zijn er trots op. Toen ik in aanraking kwam met tantra therapeut P. die een tijd mijn software ontwikkelende collega was, leek het me allemaal wel geil. Een vrouwelijke therapeut die mijn seksuele energiestromen in goede banen ging leiden. Maar nee, niets voor mij. Ik kleed me niet graag uit voor een vreemde vrouw en bovendien vind ik het gênant om opgewonden te raken in het bijzijn van een vreemde. Maar kennelijk zijn er toch wichten die iets anders verwacht hadden. Is dat niet bijna hetzelfde als mannen die in een bordeel klagen over seksueel overschrijdend gedrag?

Mijn al eerdergenoemde collega P. was er helemaal van overtuigd dat de mens pas vrij was als hij haar seksuele energie bevrijd had. Wij keken een beetje op tegen P. Een verdomd aardige collega, dat zeker. Maar ook geen hoogte van te krijgen. Had hij nou een vriendin, een vrouw, een vriend een man…geen idee. Van elke collega wisten we hoe het zat, maar niet bij hem. Onbelangrijk zou je zeggen, maar dat is het niet. Je wil gewoon graag weten wat voor vlees je in de kuip hebt. Maar desalniettemin een kundige en aardige collega. En ja, als je over seks en seksualiteit begon, dan ging hij helemaal los. Hij was trots op wat hij deed. Omdat hij een duidelijk oosters uiterlijk had, noemde we hem stilletjes onze seksgoeroe. We hadden dat best hardop kunnen doen, want P. zou er niet mee gezeten hebben. Een seksgoeroe voelde hij zich ook. Hij kwam er zelfs mee op de tv. In een programma ging hij het seksuele leven van stellen verbeteren. Tenminste dat was de opzet.

Laat ik eerlijk zijn; ik geloof er niet in. Ik geloof er niet in dat je van tantra-therapie veel wijzer wordt. Als je ergens aandacht aan besteed wordt het vanzelf groter. Als je je in tantra gaat verdiepen dan wordt seksualiteit belangrijker in je leven. Maar of het werkelijk iets verbetert dat durf ik te betwijfelen. Het blijft gewoon zo dat je seks met z’n tweeën samen moet uitvinden en samen moet beleven en dat dat zelden helemaal vlekkeloos gaat. We zijn gewoon niet allemaal Eric en Olga in de roman Turks Fruit van Jan Wolkers. Wij, gewone stervelingen, hebben te maken met droogte, slapte, kou, oververhitting en een vroeg vogeltje om maar eens een paar te noemen. Niet altijd in dezelfde mate en vaak voelen we ons na afloop helemaal het mannetje en het vrouwtje, maar toch…

Nee, in tantra geloof ik niet en wie er wel in gelooft weet wat haar te wachten staat. Klagen achteraf lijkt me helemaal niet gepast. Dat je de rest van je leven seksueel verpest zou zijn…geloof ik niet in.

Moraalridder Jan Wolkers

Turks Fruit van Jan Wolkers is een roman die ik veel te vroeg heb gelezen. Het boek greep me bij de keel en ik heb nog wekenlang rondgelopen met scenes die me op alle mogelijke momenten overvielen. Had ik het boek gelezen toen ik ietsje ouder was, dan had ik er, denk ik, meer aan beleefd. Ik had de film niet gezien dus hebben de beelden zich autonoom in mijn hoofd genesteld. Nog steeds, zoveel jaren later, staan veel scenes gekrast op het netvlies van mijn geestesoog en zien ze er anders uit dan hoe Paul Verhoeven ze verfilmde. Een boek over dé liefde en het vuur en…oké…de seks. Tuurlijk wel. De seks is het vuur en het vuur verslindt je en verzengt je als je de roman beleeft zoals ik destijds. Een roman vol hartstocht. Een roman die verder gaat waar Romeo en Julia stopt. Een zedenschets.

De roman is een tijdsbeeld. Het boek is een kind van de tijd waarin het geschreven werd. Een tijds waarin alles moest kunnen. Daar loop ik tegenaan als ik weer terug probeer te kijken. Dat begon al een beetje toen mijn jongens voor hun lijst moesten lezen. Turks Fruit vonden ze maar niets. Ze zijn geen lezers, die mannen van mij, maar ze vonden het zoveel niets dat ze er verder geen woord aan vuil wilden maken. Ze hadden er veel plezier in om Wolkers te imiteren. Voor mij was Wolkers een held die nauwelijks iets fout kon doen, voor mijn jongens destijds een levend fossiel die op verkeerde toon raaskalde over glibberige diertjes in zijn achtertuin op de televisie. Vorige week een column van Onno Blom, de Wolkers-biograaf, in de Volkskrant. Het ging over Wolkers’ gebruik van niets verhullende woorden en over de problemen die nichtlief daarmee heeft. Ik denk dat dat taalgebruik ook één van de problemen was waar mijn zoons tegenaan liepen. Moest vroeger alles kunnen, nu kan er eigenlijk niet zo veel meer. Seks gaat tussen volwassenen en niemand heeft er iets mee te maken.  Basta. Jongeren en kinderen van nu, zo ervaar ik, gaan anders met seksualiteit om dan toen ik in mijn pubertijd was. De nieuwe preutsheid! Ik ben er zelf ook door besmet, merk ik als ik mezelf kritisch beschouw. Niet zozeer de preutsheid, maar bij mij moet ook niet meer alles kunnen.

Jan Wolkers glijdt daardoor langzaam van de sokkel waarop ik hem, wellicht onterecht, gezet heb. Dat is het lot van moraalridders. De tijd verstrijkt en de moraal wijzigt. Wolkers beschreef hoe mannen en vrouwen met elkaar om moesten gaan in een bepaalde tijd van de geschiedenis.

Liefdeloze seks

Bij de column van Onno Blom staat een tekening van Wolkers afgebeeld. Een tekening die in Turks Fruit een rol speelt in een scene waar ik erg van onder de indruk was. Met veel vuur en hartstocht beschreven. Olga moet plassen en zit op de wc. Erik pakt een stuk papier en tekent hen samen in heftige omstrengeling. ‘Dit wil ik met je doen’, roept hij en schuift de tekening onder de wc-deur door. Olga komt snel van het toilet en hupsakee! Die tekening, dus. Maar het blijkt een deceptie. Op de tekening zie ik wel seks, maar geen liefde. De houding van man en vrouw is technisch. Ze neuken. That’s all. Waarom hurkt ze met haar gezicht naar zijn voeten? Eigenlijk is er in die houding geen enkel ander contact mogelijk dan tussen pik en kut; liefdeloos. Haast pornografisch. Wat een afgang!

Nieuwe contactlenzen

Een slordige vijftig jaar geleden liep ik aan de hand van mijn moeder over de Vrijheidslaan in Amsterdam. Op mijn neus mijn eerste bril. Ik ontdekte de wereld opnieuw. Ik zag dingen die ik nog nooit gezien had. Ik vond het fantastisch. Details kwamen tot leven terwijl ik eerst niet eens wist dat ze er waren. Ik keek omhoog maar de daklijsten. Ik keek omlaag naar de stoeptegels waarin ik zowaar tekening ontwaarde. De bakstenen waarmee de huizen aan de Vrijheidslaan gemaakt waren; een wonder van complexiteit. Ook zag ik de Berlagebrug in de verte. En mijn eigen schooltje, de Berlageschool, waar ik die dag niet naartoe hoefde omdat ik aan mijn bril moest wennen. Wat een wereld! Sindsdien was ik lange tijd een enthousiast brildrager.

Wat jaartjes later keek ik op een dag in de spiegel en zag de lelijkste jongen ooit. Tenminste, dat vond ik. Die bril, met die vergrotende glazen. Spuuglelijk. Bovendien las ik de Popfoto. Ik was hevig geïnteresseerd in de meisjes die een correspondentievriendje zochten. Ik vond dat er namelijk een persoon was, die daar uitermate geschikt voor was: IK. Maar wat las dat pukkelige, brildragende jochie van toen in bijna elke advertentie: Ik zoek een leuke jongen om mee te pennen maar ZONDER BRIL. Zelfs meisjes die met hun brilletje op hun neus op de foto in de Popfoto stonden, schreven dat ze jongens met een bril niet bliefden. Mij dus. Voor mij was het wel duidelijk; ik zou nooit aan de vrouw komen want die hielden niet van brillen. Ik trok me terug op mijn kamertje en draaide treurige platen. Met mijn koptelefoon op, want niemand hoefde te weten van mijn leed. Ik las Turks Fruit van voor naar achteren en van achteren naar voren. En ik was kapot want zoiets moois en geils zou aan mijn neus voorbijgaan. Brildragende jongen. De hele wereld was één grote broeierige bak van elkaar in liefde zoekende lichamen. In het midden van die zwoele wereld was een klein eilandje omgeven door brillen. Daar was het koud en eenzaam en daar stond ik.

Daarom zeurde ik om contactlenzen. En die kreeg ik. Daarmee zou ik de wereld veroveren. Van het lelijke eendje werd ik een brilloze knappe jongeling. Een Adonis. Maar helaas, een verlegen Adonis. Heel erg verlegen. Ik was best goed van de tongriem gesneden maar in het bijzijn van een leuke meid schoot het bloed naar mijn hoofd en hakkelde ik erop los. Erg vervelend allemaal. Lag mijn minieme succes bij het vrouwvolk dan soms niet aan mijn uiterlijk? Met mijn contactlenzen in dacht ik daar diep over na en ik las Jean Paul Sartre. Die man had het uiterlijk van een kikvors. Geen gewone kikvors maar een lelijke kikvors. Zijn ene oog keek je vanuit zijn foto recht aan, terwijl de andere op zoek was naar iets anders elders in de ruimte. Wat een lelijke kop! Maar een Casanova in optima forma, las ik. Hij veroverde, tot groot verdriet van Simone de Beauvoir, de ene na de andere vrouw. Heel onbegrijpelijk, vond ik, terwijl ik mijn helemaal niet lelijke brilloze gezicht in de spiegel bekeek.

Vanmiddag nieuwe contactlenzen! En met de vrouwen? Daarmee is het helemaal goed gekomen!

Nogmaals Olga

Gisteren vertelde ik hoe ik op zoek ging naar Olga. Dé Olga. Olga uit Turks Fruit van Jan Wolkers. Ik wilde weten wie ze was. Wie was het gelukt om zo’n explosie van liefde te veroorzaken. Hoe zag ze eruit? En ik kwam als vanzelf terecht bij Monique van der Ven. Zo onbedorven mooi toen ze de rol van Olga speelde. Voor een hele generatie zijn Olga in Turks Fruit en Monique van der Ven dezelfde persoon. Niet voor mij. Toen de film uitkwam, vond de filmkeuring dat die film nog niet geschikt was voor mijn kinderogen. Ik was wel al geïnteresseerd geraakt in het boek. Dat kwam door ‘Eén van de acht’, een heel erg populair programma. Daarin werd de quizvraag gesteld, welk boek van Jan Wolkers op dat moment verfilmd werd. Toen werd het antwoord ‘Tutti Frutti’ gegeven. Omdat ze er zo dichtbij zat, werd het antwoord goedgekeurd. Sindsdien had ik Turks Fruit onthouden. Voor mij was Olga een gevoel en nauwelijks een vrouw. Misschien was ik nog wel te jong om de roman te lezen. Maar ik was wel heel nieuwsgierig naar wie er ‘in het echt’ achter schuilde.

Ik wilde de ‘echte’ Olga zien. Foto’s van haar zien. Uiteindelijk heb ik de waarheid gevonden; Olga bestaat niet. Olga is een verzinsel. Een romanfiguur. Het is de vrouw die wij scheppen op het moment dat we de roman lezen. Het is de gevoelsexplosie die we ervaren tijdens het lezen, die haar zo begeerlijk en aantrekkelijk maakt. Dat gevoel kan alleen maar zo hoog klimmen doordat je weet dat er een onherroepelijk einde aan dat geluk komt. En dan kom je dus al snel bij Romeo en Julia. Dat is precies hetzelfde verhaal. Zoals men zo vaak hetzelfde verhaal vertelt, maar het wel steeds aanpast aan de tijd waarin het verhaal verteld werd. In een tijd waarin men zich moest ontdoen van de heersende knellende moraal, gaf Jan Wolkers met zijn Turks Fruit daar een kunstzinnige draai aan. Weg met de oude moraal, leve de nieuwe. De vrije mens als ideaal.

Romeo en Julia bestaan niet. Eric en Olga zijn verzonnen. Maar hoe zit dat dan met de suggestie dat Turks Fruit eigenlijk een wraakroman is? Wellicht klopt het dat deze roman uit wraak geschreven is. Maar daarmee kom je bij een onvermijdelijk aspect van het schrijverschap; een schrijver is een verrader van de mensen om hem heen; vooral de mensen waar hij van houdt of hield. Dat kan niet anders; bij het schrijven van een verhaal put je uit je eigen ervaringen. Dat moet je als schrijver accepteren anders kan je niet schrijven. Maar voor ons, lezers, moet dat verder niet uitmaken. Het verraad van de schrijver is zijn probleem, wij moeten het doen met de teksten die zijn of haar verraad oplevert. Klaar uit.

Zo beschouwt komt Monique van der Ven eigenlijk het dichtst bij Olga. Het spijt me voor Annemarie Nauta en Karina Wolkers, maar Monique van der Ven kan het meest aanspraak maken op de persoon Olga.

Voor mij geen Monique van der Ven, ik blijf bij het gevoel dat de roman destijds opriep over een vrouw en een liefde. Een ideale vrouw: Ze kookt als een meesterkok; ze is zo knap dat alle mannen kwijlend omkijken als ze langsloopt; ze is een verzorgende moeder zonder dat ze kinderen wil (en poepluiers); ze wil altijd seks; ze is ontroerend expressief, ze is forever young…wat een vrouw!

Wat een vrouw!

Slachtoffer van een wraakroman

Ik zag Monique van der Ven in Turks Fruit en vond haar verschrikkelijk knap. Maar ze was niet mijn Olga. Dat was ze gewoon niet. Ik las de roman zonder dat ik de film had gezien. Ik creëerde mijn eigen Olga tijdens het lezen. Dat leverde niet zozeer een gezicht of een lichaam op, maar meer een gevoel. Een eindeloos mooi gevoel.

Ik las Turks Fruit en toen ik het uit had, besefte ik meteen dat mijn wereld veranderd was. Ik was nog best jong. Ik had wel veel meisjes rondom mij, maar altijd met minstens een meter tussen mij en de meisjeshuid. Ik was verpletterd door het feit dat een boek zoveel gevoelens kon oproepen. Zoveel diepe gevoelens. Ik was er kapot van. Eigenlijk niet meer dan een moderne versie van Romeo en Julia; Een onteugelbare verboden liefde die uiteindelijk verkeerd afloopt. Meesterlijk verteld. Omdat ik de film niet gezien had, en ik dus geen echt beeld van Olga had, was ik oneindig nieuwsgierig naar de persoon die deze explosie van liefde veroorzaakt had. Maar hoe ik ook zocht, ik vond geen Olga. Totdat ik ‘Werkkleding’ in handen kreeg. Behalve dat daar een klein fotootje in staat van de Blookerfabriek waar wij tegenover woonden, ook een foto van een vrouw met een veelbetekenend onderschrift. Dat moest dus dé Olga zijn. Ik kon haar gezicht onvoldoende zien. Wel haar borsten. Ze lag op haar rug en haar borsten priemden stevig naar het hemelgewelf, zo ongeveer. Met dat beeld van Olga heb ik het moeten doen.

Dick Matena heeft een stripversie van Turks Fruit gemaakt. Wel met de tekst van Jan Wolkers, maar met tekeningen in de bovenste helft van de pagina; zoals Tom Poes. Hij vertelt vandaag in de Volkskrant dat hij zich moest losrukken van de film en zijn eigen beeld moest vormen van hoofdpersonen Eric en Olga.  Matena heeft de roman ook geïnterpreteerd en kwam tot de conclusie dat Turks Fruit eigenlijk een wraakroman is. Ik denk dat Matena er helemaal niet zover naast zit. Jan Wolkers was razend op de vrouw die model stond voor Olga. Hij was diep gekrenkt dat zij hem verlaten had. Natuurlijk is het een figuur in een roman; fictie. Maar die wraak, die zit er volgens mij wel degelijk in.  Ik was daar al eens eerder opgekomen naar aanleiding van een interview met Jan Wolkers. Daarin zei hij dat iemand hem had voorgelegd dat hij het wel ver vond gaan dat ze ook nog dood moest. Nog wel op zo’n wrede manier. Maar wie was die Olga nou precies; hoe zag ze eruit?

Abdelkader Benali vond haar voor zijn aflevering van ‘Benali boekt’ over Turks Fruit. Een wat oudere vrouw inmiddels. Ze spreekt open over die periode en haar verhaal is niet meteen erg gunstig voor Jan Wolkers als minnaar. ‘Wat Jan zei, dat gebeurde’ is een tekst van Annemarie Nauta die me bijgebleven is. In een interview in NRC dat ik via Google vond, vertelt ze dat Jan seksueel nauwelijks grenzen kende en dat ze veel meer heeft moeten slikken dan ze wilde wat dat betreft. Het werpt een ander licht op de werkelijkheid maar niet op de roman. Ik heb met Annemarie Nauta te doen en zie ook het conflict waar je als schrijver onherroepelijk tegenaan loopt: Hoe schrijf je waarachtig zonder daar mensen waar je van houdt of hield bij te kwetsen; zij staan altijd model, of je dat wilt of niet. In de jaren zeventig gaf Annemarie geschokt een interview nadat Turks Fruit was uitgekomen; zo was het allemaal niet gegaan, vertelde ze. Ze moet zich gevoeld hebben als een slachtoffer van wraakporno avant la lettre. Slachtoffer van een wraakroman.

Kritiek van Hugo Claus op Jan Wolkers

Toen ik zo’n jaar of vijftien was, las ik ‘Turks Fruit’ van Jan Wolkers. Met rode oortjes, dat moet ik wel zeggen. Ook met wat gene. Maar sjonge, want maakte dat boek een diepe indruk op me. De perfecte liefde. Olga was zo’n beetje de knapste vrouw van de wereld. Met haar rode haren en haar pronte borsten en zachte billen. Jan Wolkers beschreef haar in alle toonaarden en in alle kleuren. De hoofdpersoon was de man die ik had willen worden: Creatief en een magnifieke minnaar. Seks. Laten we eerlijk wezen, hoe hij het beschreef was ongeëvenaard. Ruw, grof maar toch ook weer zo verschrikkelijk teder. Je voelde de rondingen van haar billen in zijn hand, de zachtheid van haar borsten. Jan Wolkers was een tovenaar en spiegelde je de ideale liefde voor. En zo voelde het echt. Maar dat was niet datgene wat het boek zo intens maakte. Dat was de verstoring van deze idylle. Die kon alleen van buitenaf komen. Of van iets dat buiten de invloedssfeer ligt van de mens. En dus was er een dramatisch slechte schoonmoeder die er alles aan deed om het liefdesgeluk te dwarsbomen. En een ziekte. Schoonmoeder had de liefde gesloopt; een ziekte het geliefde lichaam. Jan Wolkers en ‘Turks Fruit’.

Afgelopen vrijdag ben ik naar een toneelbewerking geweest van de roman ‘Het jaar van de kreeft’ van Hugo Claus. Dat toneelstuk heeft mij erg aan het denken gezet. Ik heb ‘Het jaar van de Kreeft’ in dezelfde periode van mijn leven gelezen als ‘Turks Fruit’. De romans hebben erg veel overeenkomsten met elkaar. Open wordt er gesproken over seks en liefde. Indertijd verdacht ik Hugo Claus ervan mee te willen liften op het succes van Jan Wolkers. Ik betwijfel dat nu. Ik denk dat dat niet zo was. Het idee van een op het succes van anderen meeliftende Claus lijkt mij zeer onwaarschijnlijk.

Ik denk dat Hugo Claus ‘Turks Fruit’ zeker gelezen. De romans vertonen zoveel overeenkomsten qua verhaallijn, dat kan haast geen toeval zijn. Een verzengende liefde die eindigt in een scheiding en de uiteindelijke dood van de vrouw in kwestie. Maar er zijn ook verschillen.

‘Ideale liefde’ moet Hugo Claus bedacht hebben…te mooi om waar te zijn. Jan Wolkers de onvermoeibare penis-atleet met zijn immer vochtige, hete Olga. Dat ruwe bolster, blanke pit gedrag… Hoe zit dat in werkelijkheid? Bestaat dat? Is dat zoals de liefdes-wereld in elkaar zit?

Welbeschouwd denk ik dat Hugo Claus in zijn ‘Jaar van de kreeft’ ongekende, literaire, kritiek geleverd heeft op ‘Turks Fruit’. Claus heeft gepoogd te laten zien dat liefde altijd gemankeerd is. De hoofdpersoon houdt hopeloos veel van een vrouw die eigenlijk geen plezier beleeft aan seks. Van een vrouw met een weinig aantrekkelijk lichaam. Van een vrouw die getrouwd is met een bruut en daar ook helemaal niet van wil scheiden. Ik denk dat Hugo Claus zich blauw geërgerd heeft aan de manier waarop Jan Wolkers de liefde neerzette; dat heeft zo weinig te maken met de werkelijkheid! Ik ben het met Claus eens; Wolkers beschrijft geen echte liefde, maar gedroomde liefde!

Maar…’Turks Fruit’ is zo mooi!

Het jaar van de Kreeft – Toneelgroep Amsterdam

Gezien op 1 april 2016 in de Stadsschouwburg van Amsterdam.

Toen ik zo’n jaar of zestien was heb ik ‘Het jaar van de kreeft’ van Hugo Claus, gelezen. Ik was toen veel te jong om het boek te kunnen begrijpen. Ik zou het moeten herlezen om er een volwassen oordeel over te vellen. Ik heb er wel herinnering aan, eenenveertig jaar later. Ik wist dat het ging om de liefde tussen een eenvoudige vrouw en een intellectuele man. Dat het hun veelal om seks te doen was. Een slopende liefde met veel onbegrip tussen beiden. Ik moest, terwijl ik het las, erg denken aan ‘Turks Fruit’ van Jan Wolkers dat ik toen ook al (veel te vroeg) had gelezen. ‘Turks Fruit’ was een zinderend boek dat me raakte als een mokerslag. Toen ik Wolkers’ roman uit had, heeft het nog weken door mijn hoofd gespookt. Ik heb het boek later, op een leeftijd dat ik er emotioneel wel bij kon, nog herlezen. De mokerslag was toen niet minder. Het ‘Jaar van de kreeft’ had niet dat effect op mij. Ik vond het een boeiend boek. Punt.

Gisteren zag ik in de stadsschouwburg de toneelbewerking van de roman. Geregisseerd door Luk Perceval en gespeeld door Gijs Scholten van Aschat en Maria Kraakman. Na afloop was er een nabespreking met de acteurs maar daar zijn we niet naar toe gegaan. Hebben we over gedacht en gediscussieerd maar uiteindelijk besloten niet te gaan en zoals zo vaak; daar heb ik nu spijt van. De uitvoering hield ons na afloop goed bezig. De verhaallijn, de acteerprestaties, het decor… over alles valt veel te zeggen.

Hugo Claus, Gijs Scholten van Aschat en Maria Kraakman zijn personen om voor naar de schouwburg te gaan, vind ik. Was ‘Het jaar van de Kreeft’ wel boeiend maar niet meer dan dat, het toneelstuk ‘Vrijdag’ is dat wel. En ook ‘De Metsiers’ heeft mij diep getroffen om maar een paar voorbeelden te geven. Maria Kraakman vond ik fantastisch in ‘De stille kracht’. Haar ingehouden maar naturel overkomend spel vond ik heerlijk om naar te kijken. Het verdriet om een leven in de schaduw met weinig perspectief op meer was voelbaar. Na deze rol in ‘De stille kracht’ ben ik voor haar gevallen. Gijs Scholten van Aschat zie je overal en hij valt nooit tegen. Maar… acteurs zijn natuurlijk wel afhankelijk van toneelstuk en regie.

Onze conclusie over de avond was: Een geweldige acteursprestatie maar een dun verhaaltje. We hebben een heerlijke avond gehad, maar kijk je louter naar het verhaal, dan heb je eigenlijk niet veel gezien. Je hebt een acteur en een actrice en een pianist gezien die met z’n drieën iets geweldigs neerzette…maar het verhaaltje an sich was eigenlijk niet meer dan: Man vindt vrouw en hebben wat problemen en gaan weer uit elkaar.

Het getoonde spel was een fysieke prestatie van jewelste. De acteur en actrice moeten na afloop kapot zijn geweest (was ik maar naar de nabespreking geweest, dan had ik het met eigen ogen kunnen zien). Ze dansten, sprongen, sleepten elkaar over het toneel, holden en kronkelden in en over elkaar. Ik raakte daar zelf soms van buiten adem. Vooral Maria Kraakman moet goed afgetraind zijn om deze rol vol te kunnen houden. Maar dat deed ze gisterenavond met verve.

Op het toneel een man aan de vleugel. Ik was het programmaboekje misgelopen en mocht daarom raden naar de componist. In het begin dacht ik een bewerking van het liefdesthema uit de tearjerker ‘Love Story’ te horen. Daarna kwam ik ook nog een bijna-Gnossienne van Satie tegen maar later in het toneelstuk wist ik bijna zeker dat ik naar Philip Glass luisterde. Het bleek allemaal gecomponeerd door de pianist op het toneel; Jeroen van Veen. De muziek was een onmisbaar element in het toneelstuk.

Hoe geef je liefde en seks een draai op het toneel zonder dat het uitdraait op een parade aan clichés of banaliteiten? Ik denk dat acteurs en regisseur zich daar lang het hoofd over gebroken hebben. Ik moet zeggen dat ze de weg glansrijk gevonden hebben. De liefde en afstoting en de seks waren voelbaar en zichtbaar zonder dat het ook maar even banaal werd. Clichés heb ik helemaal niet kunnen ontdekken. ‘Het jaar van de kreeft’ is een aanrader! Een acteerprestatie van jewelste!

Maar… waarom moest ‘zij’ nou uiteindelijk sterven? Waarom aan kanker? Leidde in Turks Fruit alles zo’n beetje naar het sterven. Olga moest wel dood gaan aan een verschrikkelijke ziekte…In ‘Het jaar van de kreeft’ is dat niet zo. De vrouw vond ik wel wat destructief. Dan is doodzuipen, pillen slikken of van een flat springen voor de hand liggender. Maar kanker? Jammer dat Hugo Claus al weer een tijdje dood is, kunnen we het hem niet meer vragen.