Tagarchief: Rineke Dijkstra

Night Watching – Video-opstelling van Rineke Dijkstra in het Rijks

Ik heb al veel geschreven over fotografe Rineke Dijkstra. Niet zo gek, want wat ze ook maakt, het boeit. Ze weet in haar portretten van mensen de ziel van de gefotografeerde te vangen. Als je voor haar foto’s staat vraag je je af of het een bepaalde verborgen techniek is; je ziet het gezicht van een mens en op de een of andere manier geeft Dijkstra je het gevoel dat je dat mens al heel lang kent. Een heel bijzonder fenomeen dat je vooral bij grote kunstenaars tegenkomt, volgens mij – en vele anderen – is Rineke Dijkstra zo’n grote kunstenaar. In elk ander geval – namelijk – hebben veel musea het bij het verkeerde eind, want Rineke Dijkstra wordt ook door de museumwereld als een hele grote gezien en behandeld. Een grote overzichtstentoonstelling, om maar een voorbeeld te noemen, in het Stedelijk museum, nog niet zo lang geleden en waarvan ik hier op mijn eigen website verslag deed. Wat ik vrijwel onbesproken liet van die tentoonstelling waren haar video-opstellingen. Wat me daarover is bijgebleven is een groep kinderen die ze filmt terwijl ze naar een schilderij van Picasso kijken en met elkaar bespreken wat ze zien. Een bijzonder fascinerende video waar ik lang naar heb staan kijken.

Het Rijksmuseum heeft Dijkstra de opdracht gegeven om zo’n zelfde soort video-opstelling te maken over mensen die naar De Nachtwacht staan te kijken. Deze video-opstelling is te bekijken in de eregalerij van het Rijks vlak naast het glazen huis waarin de Nachtwacht wordt gerestaureerd. Deze video-opstelling is een absoluut hoogtepunt in het van hoogtepunten wemelende Rijks. In de video komt de ene groep mensen na de andere voorbij en je leest de karakters en moeiteloos weet je wat hun beweegredenen zijn; wat ze van de wereld vinden en hoe ze met de wereld om gaan en wat ze ervan verwachten. Je kijkt naar de mensen die samen met hun vrienden, klasgenoten, studiegenoten, collega’s of familieleden een schilderij bekijken en aan elkaar vertellen wat ze zien. Natuurlijk niet zomaar een schilderij, maar De Nachtwacht. Mensen van heel verschillend pluimage.

Twee Japanse jongens: Ze hebben geen idee waar ze naar staan te kijken. Complete verwarring. Kennelijk is het belangrijk om dit schilderij te bekijken, maar wat het is of wie erop staat…geen idee. Zeelieden?

Japanse zakenlieden: Voor hen gaat het al snel over de waarde en hoe je met behulp van zo’n schilderij enorme winsten kunt maken. Met elkaar bedenken ze hoe Japanners zo’n beroemd schilderij zouden vermarkten: een nachtwacht met gaten erin op de plek van de gezichten zodat je er, tegen betaling, met je eigen gezicht kan laten fotograferen. Ze zouden nachwacht cakejes verkopen.

Drie directeuren: Zij zien de macht en kracht en hadden best zichzelf door Rembrandt geportretteerd willen zien; macht en kracht voor de eeuwigheid. Eén van hen had voor zijn grote verdiensten voor de stad de Frans Banning Cocq-penning gekregen; hij vond eigenlijk wel dat hij ook het recht had om op het schilderij te staan. Vooraan. En heus niet daar ergens achter in de schaduw.

Prepuber jochies: Wat doet dat meisje daar op dat schilderij. Zo’n meid moet wel Frederique heten. Nou, zegt een ander: Eerder Monique. Nee Frederique. Waarom moet er altijd een meisje de jongens- en mannenorde verstoren? Onderzoekende pretogen!

Een groep meiden waarvan maar één een witte huid heeft: Ze weten het zeker; zo’n groep kerels moet geweldig gestonken hebben want ze waren zo onhygiënisch in die tijd. Of…waren het alleen de armen die zichzelf niet verzorgden? Waren dit niet de rijke stinkerds aan wie de enge ziektes voorbijging?

Een groep studenten van de kunstacademie: In hoeverre was Rembrandt bezig met de mogelijkheid dat hij eeuwige roem zou kunnen vergaren met zijn schilderij. In hoeverre moet je je als schilder bewust zijn dat je iets voor de eeuwigheid maakt. Hoe ga je om met de roem en hoe zuur is het als de roem je pas na je dood ten deel valt.

Een groep klasgenoten meisjes: Eentje heeft de hoed van een tovenaar op. Zo’n puntige. En…wat is dat voor ding linksonder? Is het een steen? Is het soms een knikker? Wie speelt er met die knikker?

Kortom iedereen projecteert zijn of haar wereld in het schilderij. Wordt er over een abstract schilderij vaak gezegd dat je erin mag zien wat je wilt; Rineke Dijkstra laat zien dat iedereen altijd – en dus ook in een beroemd schilderij uit de zeventiende eeuw – ziet wat men wil zien. Iedereen wil er een stukje van zichzelf in zien en door de film van Rineke Dijkstra leren we de ziel van een aantal geportretteerden zien en leren we wat hun beweegredenen zijn om te zijn wie ze zijn. Meteen leren we ook wat het belang van kunst is; kunst laat je namelijk op een hoger vlak over jezelf nadenken. Het leert je reflecteren op wie je bent en wat jouw plaats in de wereld is.

Na de video wilde ik meteen kijken naar wat al die mensen zo fascineerde in het schilderij, maar helaas, De Nachtwacht wordt op dit moment gerestaureerd en heus, je kan het schilderij steeds blijven zien…maar wel met een hele installatie ervoor en van een wat grotere afstand. Die video Van Dijkstra is echt fantastisch!

Ode aan Rineke Dijkstra in het Stedelijk Museum

Gezien op 12 juni 2017

Zes kinderen kijken naar een schilderij van Picasso – de huilende vrouw – en vertellen aan elkaar wat ze zien en denken. Drie schermen hangen naast elkaar. Het beeld op de schermen overlapt elkaar. Lagereschoolkinderen zijn het. Engelse kinderen van zo’n jaar of twaalf. Sommige kinderen tonen wat ouder dan andere kinderen. Hun schooluniform maakt ze nog Britser dan ze al zijn. Hele gewone kinderen van een hele gewone school met de klas op bezoek in het museum. De kinderen zijn haarscherp tegen een witte achtergrond in beeld gebracht. Met z’n zessen analyseren ze het schilderij dat voor hen hangt.  Intensief bestuderen ze het. Vanuit de observatie (kleurig en tranen) beginnen ze te associëren.  Langzaam zwenkt de camera. Terwijl de kinderen tot het uiterste gaan, wordt vanuit het beeld het innerlijk van de kinderen zichtbaar. Het is de eerste opstelling als je de tentoonstelling ‘Ode aan Rineke Dijkstra’ oploopt.

Ik had nog nooit videowerk van Dijkstra gezien en maakte op deze tentoonstelling kennis met dit deel van haar werk. Het doet eigenlijk niet onder voor haar foto’s en is er ook geheel mee in lijn. Jonge mensen die een weg zoeken in het bestaan. Die leren hoe de wereld in elkaar zit. Die leren omgaan met stress. Die leren om zichzelf te overwinnen. Een fantastisch voorbeeld daarvan is een video van het balletmeisje Marianna dat toelatingsexamen wil doen voor de balletacademie van Sint Petersburg:

Roze is wat overheerst. De muren en de vloer. Tegen de muren slordige leidingen die het suikerzoete roze een wat aards aanzien geven. Een spiegelwand. Een spichtig meisje in balletkostuum komt op. Marianna. Helderblauwe ogen. Ietsje te grote tanden in een nog niet in evenwicht gegroeid knap gezichtje. Een lange vlecht huppelt achter haar aan. Een roze jurkje en een dun en lang lijf: een lange dunne nek, lange dunne armen en benen. Een innemende glimlach. Dan begint haar dans.  De muziek lijkt een beetje op Tsjaikovski’s Suikerfee uit de notenkrakersuite, maar ik twijfel. Ik herken de muziek toch niet helemaal.  De bewegingen lijken zo volwassen maar ze is nog kind. Dan de volgende dans. Een volksmelodieën, daar lijkt het het meest op. Met moeilijke balletpassen. Passen die somtijds tegen de ritmiek van de muziek ingaan maar er wonderwel in passen. Een glimlach van oor tot oor is onderdeel van de dans. Maar de lerares die buiten beeld staat is niet tevreden. Overnieuw. De glimlach is wat minder maar als het danseresje in de houding staat om de dans te hervatten komt de glimlach terug. Je hoort de lerares meetellen. Fout. Glimlach weg van het knappe gezichtje. Overnieuw. Glimlach terug. Daar begint ze weer. Langzaam schijnt door dat beeld van het zo lichtvoetig danseresje de ploeterende pre-puber heen. Zwoegend om te voldoen aan de eisen die anderen haar opleggen, maar die ze ook zichzelf oplegt. De camera registreert dit hele proces. Zo verschrikkelijk mooi.

Buiten het zaaltje met de balletfilm ook nog een foto van Marianna samen met haar oudere zus Sasha. Rineke Dijkstra zet hen neer in een klassiek interieur (hun eigen huis?) Zo’n fantastische compositie zie je zelden. Kijk naar de lijnen van de benen; hoe krijg je het voor elkaar om de meiden zo ontspannen te fotograferen terwijl het beeld zo overduidelijk geregisseerd is? Ik vind deze foto een meesterwerk.

Marianna en Sasha

Verder op de tentoonstelling werk dat ik al kende. De ontwikkeling van Olivier. Van naïef jochie van zeventien tot onverschrokken ijzervreter in het vreemdelingenlegioen. De net bevallen vrouwen. Ik had en heb moeite om naar die foto’s te kijken; ze zijn zo intiem dat ik me een voyeur voel. De stierenvechter met het bloed van de stier nog druipend van zijn neus. De meisjes in uitgaanstenue die vol verwachting de avond in gaan. Mooi, mooi en nog eens mooi.

Een terechte ode aan Rineke Dijkstra; een ode aan een groot kunstenaar!