Tagarchief: Nieuwe Kerk

Een meesterwerktentoonstelling zonder meesterwerk

Is slechts één schilderij niet een beetje mager? De Nieuwe Kerk in Amsterdam stelt jaarlijks een meesterwerk uit een bepaald museum ten toon. Eén schilderij. Dat moet dus haast wel een meesterwerk zijn want waarom zou je anders, zoals ik, weer en wind trotseren om het te zien? In dezelfde serie zag ik jaren geleden een schilderij van El Greco. Indrukwekkend. Alle schilderijen van El Greco zijn indrukwekkend. Ze doen heel modern aan maar zijn al eeuwen oud. Maar zelfs van dat schilderij heb ik me afgevraagd in hoeverre het een meesterwerk was. Nu dus het schilderij Aartsengel Michaël van Luca Giordano. Een meesterwerk. Ik zelf had eigenlijk nog nooit van Giordano gehoord. Op zich zegt dat nog niet zo heel veel, want ik ben geen kunsthistoricus. Maar wel kunstliefhebber. En ik ken heus een hele zwik schilders uit deze periode. Ook Italiaanse. Van Giordano had ik nog nooit gehoord. Volgens de website van de Nieuwe Kerk zou het schilderij de bezoeker imponeren door zijn enorme formaat, schoonheid, zeggingskracht en overweldigende dynamiek. Tsja… Verder staat er op diezelfde website, en daar wordt in de Nieuwe Kerk ook verder op ingegaan, bewonderde de schilder Dürer, Rafaël, Rubens, Titiaan en Rembrandt. In mijn ogen zijn dat nou juist de schilders die eigenlijk alleen maar meesterwerken afleverden. Giordano? Meesterwerken? Nou, nee.

Wat ik zie is een suikerzoet gevleugeld watje (een roze mantel…) die een satéprikker in een gillend duiveltje prikt. Ik zie geen gevecht. Ik zie geen strijd. Ik zie geen dynamiek. Meer een ballerina met zwanenvleugels…Tussen de strijdende partijen zie ik geen relatie. Dat kunnen schilders als Rembrandt of Rubens beter. Eerlijk gezegd vind ik één penseelstreek van één van die twee al veel boeiender dan dit hele schilderij. Bij Rembrandt zou Michaël een strijder zijn geweest die een gevecht op leven en dood leverde. Michaël zou de speer in het lichaam van de duivel hebben geramd. Je zou beseffen dat als Michaël de strijd zou verliezen, de wereld zou verliezen. De bloedspetters zou je haast op je gezicht voelen als Rembrandt dit tafereel had geschilderd. Bij Rubens zou de pijn van de binnendringende lans voelbaar zijn geweest en had de Aartsengel kracht uitgestraald. Bij Giordano, niets van dat alles. Ach, geen slecht schilderij, maar een meesterwerk; dat wil er bij mij niet in. Ik heb er met belangstelling naar gekeken en de uitleg op de audiotour gehoord. Interessant allemaal zonder dat ik daar nou echt warm of koud van werd.

Vond ik dan helemaal niets leuk aan deze tentoonstelling? Wel! Van de nazit heb ik genoten. De audiotour gaat op zoek naar de engelen in de Nieuwe Kerk. Steeds als er een Engel gevonden is een prachtig stuk muziek om dat te vieren. De kerk is ooit begonnen als katholieke kerk en werd al snel overgenomen door de protestanten. Daarom werden veel van de beelden en schilderijen die de katholieke geloofsbelevenis ondersteunden, weggehaald zodat de sobere protestantse ruimte ervoor in de plaats kwam. Maar gelukkig kon men niet alle schilderijen en beelden weghalen. Bijvoorbeeld op het koorhek. Rijk versiert met cherubijntjes. In de dakconstructie van de kerk, waar de dakbalken gedragen worden door engelen met van inspanning vertrokken gezichten. Ook engelen die nu weer zichtbaar zijn geworden na de restauratie. Op de toegang tot het sacristiehuis bijvoorbeeld mooie muurschilderingen. Na de restauratie weer tevoorschijn gehaald vanonder een dikke stuclaag. De makers van de audiotour hadden voor elke gevonden engel in de kerk een bijpassend engelenkoor uitgezocht; van Fauré tot Bach. Zo was het genieten van prachtige muziek terwijl je van de ene kerkengel naar de andere liep. Eén van de laatste stops – hoewel je vrij was om je eigen volgorde te kiezen – was bij de preekstoel. De stoel is zeer rijk versierd en wordt gedragen door engelen. Maar ook bovenop engelen. De stoel kan je het best bekijken vanuit de herenbanken; de plek waar vroeger de burgemeesters zaten tijdens de dienst. Die uitnodiging kon ik moeilijk aan mij voorbij laten gaan en dus vleide ik mijn kont op de bank die zeer waarschijnlijk ook Six en Bicker gedragen heeft en inderdaad, daarvandaan heb je het mooiste uitzicht op die fantastisch gedecoreerde preekstoel.

Wat mij betreft is het schilderij van Giordano geen meesterwerk, maar de engelenspeurtocht toch zo leuk en interessant dat ik de tocht naar de nieuwe kerk een aanrader vind. Een meesterwerktentoonstelling zonder meesterwerk! Maar…met een interessante nazit.

Erica Terpstra met Boeddha in de Nieuwe Kerk

Ik ben niet zomaar geïnteresseerd geraakt in Boeddha; we gaan over niet al te lange tijd naar Thailand. Wil je iets van Thailand begrijpen dan moet je iets van Boeddha weten, denk ik. Om iets van Nederland te begrijpen zul je je toch echt in het christendom moeten verdiepen. Niet om de mensen en de natuur van Nederland te begrijpen, daar heb je dat niet voor nodig. Maar wel om te begrijpen waarom we nu en in het verleden schilderen, tekenen, muziek spelen, gebouwen maken, toneelspelen, dansen en onze rituelen vieren. Dan moet je je echt iets meer in het Christendom verdiepen. In Thailand wil ik ook iets van de cultuur zien en begrijpen. De cultuur van Thailand staat in het teken van Boeddha. Iets voorbij alle eetstalletjes in de straten van Bangkok gloort overal Boeddha. Daarom kon je mij, één dag na de opening van de tentoonstelling, vinden in de Nieuwe kerk. Omdat ik alleen maar de banner had gezien aan de gevel van de Nieuwe kerk, was ik eigenlijk al twee dagen eerder bij de Boeddhatentoonstelling en moest tot mijn teleurstelling constateren dat de tentoonstelling nog niet open was. Wel was voor de kerkdeur alles in rep en roer omdat de Dalai Lama de nog niet geopende tentoonstelling bezocht.

Ben ik te weten gekomen wat ik zocht? Niet helemaal, denk ik. Er blijven verschrikkelijk veel vragen openstaan. Ik had natuurlijk ook niet kunnen verwachten dat ik zomaar, van een totaal nietweter ineens een alweter zou worden. Maar een aantal dingen zijn me wel duidelijk geworden, hoewel het belangrijkste is blijven hangen. Boeddhisme is niet zozeer een geloof als wel een levenshouding. Dat heb ik wel opgepikt, maar wat ik nog niet kon volgen is hoe het komt dat dat Boeddhisme zoveel mensenharten heeft veroverd. Het is me niet duidelijk hoe dat Boeddhisme zo kon doordringen in grote lagen van de bevolking en dat het kennelijk zo’n kracht had dat het in een deel van de wereld de overheersende levenshouding is geworden. Veel religies verklaren vanuit hun religie de wereld. Religie is niet alleen een door een hogere macht opgelegd normen- en waardenstelsel, maar het verklaart ook hoe de wereld de wereld is geworden en welk plan daarachter zat. Het normen- en waarden stelsel heb ik voor een deel wel langs zien komen, maar dat verklarende deel, dat ontbrak volledig.

De uitgemergelde Boeddha

Een audiotour volgesproken door Erica Terpstra is in ieder geval wel een belevenis. Het is duidelijk dat ze erg enthousiast is over het Boeddhisme. Hoewel ze ook een keer behoorlijk tegengas geeft. Halverwege de tentoonstelling een beeld van de uitgemergelde Boeddha. Samen met andere asceten, lees je bij het beeld, besloot Boeddha tot het uiterste te gaan en niet méér te eten dan één rijstkorrel per dag. Op het laatst kon de Boeddha nauwelijks meer overeind blijven en besloot hij dat extremisme niet goed was. Als Boeddhist moet je altijd naar de middenweg zoeken. Dat vond Terpstra dus niet. Ze dacht dat de wereld dan maar saai zou worden. Proberen uit te blinken en niet streven naar eenheidsworst was Terpstra d’r devies.

In de nieuwe kerk wordt een link gelegd tussen moderne kunst en de Boeddhistische cultuur. De tentoonstelling toont hoe Prins Siddharta (de latere Boeddha) werd opgevoed in weelde en ver werd gehouden van het leed in de wereld. Op een dag maakte hij een rijtoer en ontdekte dat de wereld buiten zijn veilige paleis een drama was. Kunstenaars Yoko Ono en Carolee Schneemann focuste op dit gegeven; de wereld is bar en boos. Schneemann met een opstelling van televisies in verschillende standen waarop filmpjes worden afgespeeld die een indruk geven van het geweld in de wereld. Yoko Ono liet drie bergen grond storten waarop verschrikkelijke dingen waren gebeurd. Je zou verwachten een hoopje Rwanda doordrenkt van het bloed van in mootjes gehakte Tutsi’s, een hoopje Syrië… keus genoeg. Maar Ono koos voor een hoopje grond waarop een vrouw onbetamelijk was betast…begreep ik. Daarmee had ze voor mij behoorlijk afgedaan.

Drie hopen grond van Yoko Ono…

Verwacht er niet al te veel van, van deze tentoonstelling, maar laat je wel meeslepen in het enthousiasme van Erica Terpstra!

El Greco; 1 kunstwerk Pentecostés. Nieuwe kerk Amsterdam

Gezien op vrijdag 10 maart

In de meivakantie vorig jaar waren we in Madrid. We hadden een dag uitgetrokken voor het Prado. We verheugden ons vooral op de vroege meesters uit de Nederlanden. Eigenlijk verheugden we ons vooral op de schilderijen van Jeroen Bosch. Wat dat betreft kwamen we voldoende aan onze trekken. Vooral de Tuin der Lusten imponeerde. Het probleem bij dat schilderij is dat er zo verschrikkelijk veel opstaat, dat je bij God niet weet waarnaar je kijken moet. Ik vind dat echt een probleem. Ik verzink in de chaos en kom er maar met moeite uit. Als ik me focus op een vijver met blote meisjes met een appel op hun hoofd, dan zie ik de naturalistisch geschilderde vogeltjes niet (waar staan die dan) en als je je afvraagt wat dat gedrocht met dat opengewerkte achterlijf te betekenen heeft, vergeet je de giraf. Een moeilijk schilderij waar ik helemaal moe van word. Het gebeurt mij wel vaker dat ik een schilderij bewonder en waarvan ik achteraf nauwelijks weet wat erop staat. Ik heb een half uur naar dat schilderij staan kijken en hoe ik het ook bewonder, ik zou nauwelijks kunnen reproduceren wat er werkelijk op staat. Wat ik wel weet was dat ik na die vleugel met Nederlandse meesters behoorlijk uitgeput was. Maar toen hadden we nog geen Spaanse meester gezien…

We werden tot de orde geroepen door één van de hefstigste crucifixen uit de beeldende kunst. De crucifix van Velasquez. Die konden we natuurlijk niet overslaan nu we in het Prado waren. Wat een fantastische schilderijen! Op een bankje in een ronde zaal waar Spaanse koninklijke hoogheden op ons neerkeken besloten we het toch voor gezien te houden; we waren té moe. We verlieten de zaal op zoek naar de uitgang van het museum en toen stuitte we op schilderijen die ik in eerste instantie absoluut niet in de kunstgeschiedenis kon plaatsen. Ik had het gevoel naar impressionistische schilderijen te kijken. Volkomen origineel qua compositie. Met grote vegen. Maar elke veeg raak. Een heel klein beetje zoals Rembrandt maar dan toch volkomen anders. El Greco bleek de schilder. Ondanks onze vermoeidheid werd El Greco één van de hoogste hoogtepunten in het Prado. Sindsdien ben ik een absolute El Greco fan!

El Greco in de Nieuwe Kerk

Toen ik hoorde dat in de Nieuwe kerk een meesterwerk van El Greco hing, twijfelde ik niet lang of ik daarnaartoe moest. Natuurlijk! En dus toog ik naar de Nieuwe kerk en zette ik mezelf op één van de bankjes voor het befaamde schilderij. Een mooi schilderij. Typisch El Greco. Grove penseelstreken. Een typerende compositie met de door de goddelijke geest geraakte apostelen op de voorgrond. En dan dat gezicht, tweede van rechts, met die ogen die ons aankijken en die zich niet veel aan lijkt te trekken van al het goddelijk geweld dat zich rondom hem afspeelt. Zou dat soms een zelfportret kunnen zijn van de meester? Het zou kunnen. Maar ik merk dat ik vooral gegrepen wordt door de witte vegen op de mantel van Maria. Grove streken die van de mantel een levendig kledingstuk maken. Ook word ik gegrepen door het gezichtje van Maria. Erg jong en lieflijk. Maar ook heel erg vroom. Natuurlijk is het een religieus schilderij, maar op de één of andere manier komt het niet heel religieus over. Het mist de zware bombast. Dat komt waarschijnlijk door het gebruikte kleurenpalet. Dat lijken haast pasteltinten. Een erg bijzonder schilderij.

Maar…is dit nu een meesterwerk van El Greco? Nee, dat niet. Ik kan me veel indrukwekkender schilderijen herinneren in het Prado. Met een gedurfdere compositie. Ook met nog meer zeggingskracht. Wel leuk dat dit schilderij in Nederland te zien is. Ik merk dat ik best verwend ben; één schilderij vind ik een beetje karig voor een tentoonstelling. Ach, leuk is het wel en ik vond het zeker geen weggegooid geld om dit schilderij van El Greco te kunnen bewonderen in onze Amsterdamse Nieuwe Kerk.

Tentoonstelling ‘90 jaar Marilyn’ in de Nieuwe Kerk

Gezien op 30 oktober 2016

Op de tentoonstelling ‘90 jaar Marilyn’ in de Nieuwe Kerk in Amsterdam vielen twee dingen extra op. Het eerste was een foto uit de periode waarin ze nog maar net de filmster was geworden die ze later werd. Ze poseert al lezend in haar bibliotheek. Het onderschrift vermeld dat Marilyn gek was op lezen en dat ze alles verslond wat ze maar te pakken kon krijgen. Ze legde ook een grote bibliotheek aan met boeken over allerhande onderwerpen. Ook veel literatuur. Ik heb de foto goed staan bestuderen en kon de titels in haar boekenkast lezen. Dat loog er niet om. Marilyn Monroe was echt geïnteresseerd in van alles en bovenal in literatuur. Voor mij een eerste barst in het imago van het domme blondje dat ze zo overtuigend neerzette.

Het tweede wat mij bijzonder raakte was een persconferentie van Arthur Miller. De persconferentie ging over zijn gespannen verhouding met de McCarthy-commisie. Naast Arthur Miller stond zijn kersverse echtgenote Marilyn Monroe. De manier waarop ze daar naast de schrijver Miller stond, was veelzeggend. Op geen van de beelden of filmfragmenten stond ze zo ontspannen en zo gelukkig. Wel als een vrouw in de jaren vijftig. Dienend aan haar man, maar toch erg gelukkig. Ik vermoed dat ze in Arthur Miller liefde vond, maar ook intellectuele uitdaging. Ik denk dat ze zich door hem ook als intelligent wezen gewaardeerd voelde.

De intelligente wezen achter de façade van dom blondje interesseert mij in Marilyn Monroe. Mooie en sexy vrouwen lijken daar vaak last van te hebben. Kennelijk kan de wereld het niet verdragen dat je zoveel meekrijgt van de natuur: een goddelijk lichaam en een uitstraling waarmee je iedereen lijkt te kunnen verleiden en aan de andere kant een hoog IQ.

Marilyn Monroe het domme blondje. Een leuk onderwerp voor een film. Wat dat betreft is de film ‘Insignificance’ van Nicholas Roeg een mooi voorbeeld. De film gaat over die uiterst belangrijke jaren vijftig in Amerika. Toen langzamerhand de Koude Oorlog naar haar hoogtepunt klom. De Britse regisseur zet vier Amerikaanse grootheden van die dagen bij elkaar en laat ze in gesprek gaan: De honkballer DiMaggio die met Marilyn getrouwd is geweest. Senator McCarthy, Einstein en Marilyn. Marilyn wordt vertolkt door Roeg’s muze en echtgenoot Theresa Russell. Eén van de hoogtepunten in de film is Marilyn Monroe die Albert Einstein de relativiteitstheorie uitlegt. Het grappige zit ‘m hierin dat dom blondje Marilyn Monroe de knappe professor gaat uitleggen hoe zijn eigen theorie in elkaar zit. Ik kan dat niet anders zien als een diskwalificatie van Marilyn Monroe. Achteraf wellicht schrijnend, vind ik, hoewel de film verder fantastisch is.

De nieuwe kerk hangt vol met heel erg veel jurken. Ook truitjes, broeken en andere attributen. Leuk om eens langs te lopen, maar wat laat het precies zien? Hoe de jurken die ze in de film droeg of waarmee ze poseerde er in het echt uitzagen. Ik kan me voorstellen dat velen dat leuk vinden. Ik ging er heen om die tegenstellingen in haar te zien. Ze moet een vrouw van uitersten zijn geweest. Enkele jaren geleden zag ik ‘Na de zondeval’ van Arthur Miller van Toneelgroep Amsterdam. Ook daar een Marilyn Monroe. Ook daar schuurde het beeld van het gewillige domme blondje met de Monroe die via de toneeltekst spreekt. Een zeer getormenteerde vrouw. Ook behoorlijk hysterisch. Nauwelijks mee samen te leven, zo lijkt Arthur Miller te schrijven. Een vrouw die uiteindelijk niet veel andere keuze leek te hebben dan haar zelfgekozen dood.

Eigenlijk zien we datzelfde beeld ook in de werkelijkheid van vlak voor ze stierf. Het ‘Happy birthday’ op de verjaardag van president Kennedy. Naar aanleiding van dit optreden is de wereldfantasie nogal losgegaan. Relaties met de Kennedy ’s werden vermoed. Ook naar dit filmpje heb ik nogal uitgebreid staan kijken. Wat mij opviel was dat er achter de microfoon een ongelukkige en erg dronken vrouw stond die haar imago van diva met alle geweld stond waar te maken. Ik vond het een diep trieste vertoning.

De tentoonstelling ’90 jaar Marilyn’ is echt een aanrader. Ik heb ervan genoten.