Tag archieven: prent

Meester van de maan – in het Van Goghmuseum

Tentoonstelling over de serie prenten Honderd aspecten van de maan van Tsukioka Yoshitoshi (1839 – 1892). Gezien op 8 oktober 2026

Stel je voor: je loopt een tentoonstelling binnen met kunst uit een cultuur die niet de jouwe is. Je ziet het werk van een belangrijke kunstenaar die in honderd prenten allerlei aspecten van zijn cultuur toont, waarbij de maan slechts zijdelings als verbindend motief fungeert. Wat je als toeschouwer ziet, zijn vaak heftige emoties om… iets. De emoties herken je wel — ook in onze cultuur wordt gehuild, gelachen of woedend gereageerd — maar waarom die emoties? Dan wil je uitleg, want dat maakt wat je ziet begrijpelijk en verdiept je ervaring. Tenminste, bij mij.

Op de tentoonstelling Meester van de maan over de Japanse kunstenaar Tsukioka Yoshitoshi, waar een groot aantal prenten uit de serie Honderd aspecten van de maan hangt, kijk je rond in een vreemde wereld vol fantastische beelden zonder dat je weet waar het allemaal over gaat. En uitleg krijg je nauwelijks. Echt verschrikkelijk jammer, want met context zou de tentoonstelling zoveel rijker zijn. Ik vond het gebrek aan toelichting ronduit stuitend. Zelfs basale informatie ontbrak: zien we hier de complete serie? Ik weet het niet.

In het Van Gogh Museum, waar de tentoonstelling op een bovenverdieping is ingericht, moet je de prenten kennelijk maar ondergaan. En zeker, dat lukt wel — maar ik ben zo nieuwsgierig. Waarom staat op elke prent tekst, en wat betekent die? Waarom kijkt een man in een spiegel, en wat is de betekenis daarvan? Waarom draagt een man een vrouw op zijn rug een berg op? Wat doet die vrouw in dat bootje? Je wilt het weten. Waarom!

De kleuren zijn prachtig, de composities schitterend, maar wat is de betekenis? Juist voor die betekenis ga je naar een museum.

Gelukkig hebben we tegenwoordig altijd een fototoestel bij ons, zodat je thuis je vragen kunt stellen aan het internet. Als eerste vroeg ik naar de karakters die prominent op elke prent staan:

  • Bovenste tekst: 月百姿 (Tsuki Hyaku Shī / “Honderd Gezichten van de Maan”).
  • Onderste tekst: 両舟兄峰高徳 — de namen van de mensen die hebben meegewerkt aan deze prent: blokdrukker en uitgever en de ateliermedewerker

Japanse ukiyo‑e‑prenten bevatten vaak meerdere namen: de ontwerper, de houtsnijder, de drukker, de uitgever. Ik had dit graag op de tentoonstelling willen lezen, gewoon een korte uitleg over hoe zo’n prent is opgebouwd. Maar bij deze teksten blijft het niet.

Neem deze wonderschone prent: een vrouw met lang, loshangend zwart haar in een bootje, een muziekinstrument in haar ene hand. Haar andere hand houdt ze voor haar ogen, en ze lijkt iets vast te houden — een rol? Het water rondom de boot glinstert in het licht van zon of maan. De kleuren en compositie zijn fantastisch, maar je wilt weten wat je ziet.

Het internet vertelt dat de vrouw een biwa bespeelt, een traditioneel Japans tokkelinstrument. De snaren worden aangeslagen met een houten plankje in haar andere hand. We zien hier Ariko, een tempeldienares, in opperste wanhoop. Een hoge edelman werd verliefd op haar muziek. Ze volgt hem naar de stad, maar omdat ze van lage komaf is, kan ze niet tot hem doordringen. Verteerd door verdriet besluit ze zichzelf te verdrinken. In het bootje probeert ze nog één keer te spelen, maar ze kan alleen maar huilen.

Naast haar hoofd staat de tekst van het lied dat ze wil zingen: Hoe vluchtig is het leven. Ik ga onder de golven, in de hoop dat degene in de hoofdstad van de maan mij misschien nog zal zien.

Dit maakt zoveel duidelijk. Waarom plaatst het Van Gogh Museum hier geen bordje met deze uitleg? Ik begrijp dat niet.

Omdat ik een tijd veel Japanse films heb gezien, had ik wel een idee bij de prent van de man die een vrouw op zijn rug de berg op draagt. Begin jaren ’80 zag ik The Ballad of Narayama van Imamura, een film over een arm boerendorp lang geleden. De film maakt grote indruk door de wreedheden die uit armoede voortkomen: een familie die de wintervoorraad van een andere familie steelt, wordt zonder meer ter dood gebracht. Oude vrouwen worden door hun zoon naar de berg Narayama gebracht om daar alleen te sterven.

Een oude vrouw wil haar lot aanvaarden, maar haar zoon houdt te veel van haar en zegt steeds dat ze nog te jong is. Uiteindelijk moet hij toch voldoen aan de regels van het dorp en draagt hij haar naar de top. Een ruwe, harde film, maar vol poëzie. Ik was diep onder de indruk; de DVD staat nog steeds in mijn kast.

Het gaat hier om het Ubasute‑verhaal, waarin liefde voor je moeder, plicht tegenover de gemeenschap en tragedie samenkomen. Als je dat niet weet, kijk je naar een mooie prent — maar begrijp je er weinig van.

Omdat ik vond dat ik te weinig begreep, ging ik in de museumwinkel op zoek naar het boek. Maar helaas: alleen spullen voor de gemiddelde toerist. Een opschrijfboekje, paraplu, tas met de Vincent‑zonnebloemen, de Vincent‑kersenbloesem, enzovoort. Wat ik wél erg leuk vond, waren een paar Japanse prenten uit het bezit van Vincent van Gogh; hij was duidelijk door deze kunst gegrepen.

Vincent van Gogh – Courtisame (Naar een prent van Keisai Eisen)