In de film History of the World Part I komt Mel Brooks als Mozes van de berg af met drie grote stenen tafelen in zijn armen. Dan roept hij: “Hier zijn de vijftien…!” Op dat moment laat hij één van de tafelen uit zijn handen vallen en vervolgt: “…tien geboden!” Met de twintig mysteriën van de rozenkrans is het precies andersom gegaan. Het waren altijd vijftien mysteriën. Toen kwam paus Johannes Paulus II, en ineens waren het er twintig. Sindsdien zitten we met incomplete mysteriën uit het verleden; die paus Johannes Paulus II toch! De vijf Lichtende Mysteriën zijn erbij gekomen. Ik vergeet ze meteen weer.
In de Sint-Pauluskerk in Antwerpen hingen – totdat een grootscheepse renovatie dat onmogelijk maakte – al vierhonderd jaar op vier meter hoogte de vijftien mysteriën van de rozenkrans. Nu hangen ze op ooghoogte in het Noordbrabants Museum. Schilderijen gemaakt door de grootste meesters die in die tijd in Antwerpen rondliepen: Cornelius de Vos, Jacob Jordaens, Anthoon van Dyck en Peter Paul Rubens. Daarnaast een aantal iets minder groten, maar nog steeds verdienstelijke schilders.
Hoewel Antwerpen één van mijn lievelingssteden is, was ik nog nooit in de Pauluskerk geweest, terwijl ik zelden een kerk oversla. Ik weet immers dat in Antwerpen de kunst niet alleen in het Museum voor Schone Kunsten hangt, maar juist ook in de kerken. Ik ben vast van plan om, zodra de restauratie in Antwerpen voltooid is en de schilderijen weer op hun oude plaats hangen, er een kijkje te gaan nemen en te zien hoe de doeken zich in hun natuurlijke habitat gedragen.
Omdat ik zelf niet echt thuis ben in het bidden van de rozenkrans, heb ik eerst mijn licht moeten opsteken over het doel van de vijftien mysteriën en het verband met de rozenkrans. Op zich zijn de beelden op de schilderijen niet moeilijk te herkennen, maar wat is het verband met de rozenkrans? De bedoeling is dat je door het herhalen van gebeden in een spirituele cadans komt, en dat je na een serie gebeden stilstaat bij één van de mysteriën. De dag bepaalt uit welke groep mysteriën je put. Je hebt de Blijde, de Droevige en de Glorievolle mysteriën. En dus die in 2002 door Johannes Paulus II toegevoegde Lichtende mysteriën, maar die laten we verder buiten beschouwing.
In het Noordbrabants Museum moet je een eind lopen en heel veel moois overslaan om bij de tentoonstelling De vijftien mysteriën van de rozenkrans te komen, maar dan héb je ook wat. Dat ze nu niet op vier meter hoogte hingen, had voor ons weinig betekenis, omdat we de schilderijen daar nog nooit gezien hadden; wel hier, en wel recht voor onze neus. Wat opvalt is het grote verschil in kwaliteit tussen de schilderijen van de grote meesters en die van de verdienstelijke schilders. En wat ook opvalt, is dat de grote meesters een voorkeur lijken te hebben voor de Blijde en de Droevige mysteriën, maar kennelijk wat minder met de Glorievolle mysteriën hebben.
Het is dat de schilderijen zo oud zijn en je er alleen daarom al respect voor moet hebben, maar sommige werken zijn haast onbedoeld humoristisch. Neem het schilderij Pinksteren van Matthijs Voet. De Geest kwam over de apostelen, ze konden ineens spreken in andere talen en tongen van vuur daalden neer op ieder van hen. Matthijs Voet heeft duidelijk nagedacht over die tongen van vuur… alleen zijn oplossing… tja, wat moet je daarvan denken. Van de apostelen en Maria heeft hij wandelende kaarsen gemaakt.
Bij de Droevige mysteriën zie je meteen de kwaliteit van Rubens. Een perfecte compositie: je weet onmiddellijk wat er aan de hand is, het werk is vol beweging, en het is meteen duidelijk wie de daders zijn en wie het slachtoffer. En dat het slachtoffer niet zomaar iemand is, blijkt uit een zeer subtiele lichtuitstraling rond het hoofd. Geen Jezus uit Mel Gibsons The Passion of the Christ, met een volslagen opengereten lichaam, maar pijnlijke huid met striemen, geschilderd door iemand die precies wist hoe een gegeselde eruitzag, omdat in zijn tijd zo’n straf nog wel eens voor groot publiek op de Grote Markt werd gegeven. Toch heb ik een tijd gekeken naar de meest linkse kwelgeest van Jezus; iets klopt er niet in zijn rechterhand; het zwiepende gedeelte van het touw dat als gesel in zijn hand zit, zit niet aan de duimkant; dat is raar. De man rechts van Jezus lijkt Jezus te bespotten. Het lijkt of hij salueert voor Jezus. De voet op de kuit van Jezus trekt je de actie in; je weet dat Jezus zo gaat vallen en dat ze hem nog een groter pak ransel zullen geven.
Bij de Blijde Mysteriën dit wonderlijke schilderij van wederom Matthijs Voet. Het verbeeld de jonge Jezus die in discussie gaat met de geleerden in de tempel. Wat hier opvalt zijn de handen die stuk voor stuk te groot zijn en het rare perspectief. We hebben ons sterk afgevraagd of – zoals je wel vaker ziet op schilderijen die hoog in de kerk hangen – Voet rekening heeft gehouden dat de toeschouwers van onderen af tegen de schilderijen aankeken en het perspectief zo vertekend heeft dat als je het van vier meter beneden bekijkt, het perspectief natuurlijk overkomt. Wij kwamen er niet uit en zullen naar Antwerpen moeten gaan als de Pauluskerk weer hersteld is en de schilderijen op de oorspronkelijke hoogte hangen.