Tagarchief: treinkaping

De onaanvaardbare dood van je kind

Ik denk dat de waarheid niet meer boven tafel komt. Helaas. We zullen ermee moeten leven. Ik moet toegeven dat mijn verwachtingen hooggespannen waren tijdens de laatste zittingen. Ik heb het nieuws over het rechtbankdrama op de voet gevolgd. Er waren getuigenissen geweest van betrokkenen die er niet om logen. Anoniem. Ik dacht dat het alleen maar een kwestie van oproepen was en de getuigenis herhalen voor de rechtbank. Maar nee, zo liep het niet. Mariniers werden tijdens het proces gehoord en ontkenden categorisch dat ze opdracht hadden gekregen om geen gevangenen te maken en alle kapers te doden. Dan moeten we aanvaarden dat er op het moment van bevrijding van de gegijzelden in de trein bij de Punt in Drenthe de persoonlijkheid van de mariniers een rol heeft gespeeld. Een persoonlijkheid die ervoor zorgde dat de ene marinier wel doodde waar de ander het kon voorkomen. Daar heeft iedereen mee te leven en stelt de dodende marinier niet in een kwaad daglicht; op het moment van hoge stress heb je om te gaan met jezelf; ook een marinier die opgeleid is om te doden. Als je een trein kaapt met veel geweld en mensen dagenlang vasthoudt in bijna onmenselijke omstandigheden en je niet nalaat om de dreiging voor de pasagiers zo groot mogelijk te laten zijn, dan heb je het risico genomen om het niet te overleven. Bevrijders zullen alles doen om je uit te schakelen. Je bent dan als kaper overgeleverd aan de omstandigheden van de bevrijder en diens risico-inschatting op dat moment waarbij je als kaper de pech kan hebben dat de bevrijder dat risico hoog inschat en je doodschiet. Omdat dit soort beslissingen in minder dan een seconde moeten worden genomen, moet je je neerleggen bij wat er dan gebeurd. Daarom is Hansina Uktolseja doodgeschoten. Zij had de pech dat de marinier die haar tegenkwam te zeer ervan overtuigd was dat ze een gevaar vormde. Redeneren of dat terecht was of niet is volkomen zinloos. Die marinier besliste en schoot haar door het hoofd. Klaar. Daar had hij het recht toe.

Maar aan de andere kant ben ik vader en kan ik me voorstellen hoe de moeder van Hansina zich voelt. Je eigen leven gaat niet altijd vanzelf. Je hebt er vaak hard voor moeten vechten. Dat gevecht dat je zelf voerde probeer je je kinderen te onthouden. Dat lukt niet. Je kinderen voeren ook een gevecht. Een ander gevecht. Hun eigen gevecht. Jij als ouder staat erbij en kijkt ernaar. Je had leed willen voorkomen maar als vanzelf sluipt het het leven van je kind binnen. Jij hebt er geen invloed op. Je zou het zo graag willen want de verbinding tussen jou en je kind is eindeloos groot. Naar verluid was Hansina Uktolseja een loyaal en trouw lid van de Molukse gemeenschap. Dat betekent dat ze een groot verlangen had naar een vrij land in de Indonesische archipel. Niets extreems. Maar ze werd verliefd. En wat liefde intenser maakt; haar liefde was verboden. En wat liefde nog intenser maakt; Haar liefde was er één van aantrekken en afstoten. Zo’n liefde viel Hansina ten deel. Van haar omgeving mocht ze niet verkeren met haar grote liefde en bovendien zag haar grote liefde haar dan weer wel en dan weer niet zitten. Als jonge meid raak je daar makkelijk door van de kook. Haar liefde ging een trein kapen en zij ging mee en dat werd haar einde. Klaar.

Er schijnen weer nieuwe getuigende mariniers te zijn die weer nieuwe verklaringen afleggen; dat Dries van Agt opdracht gaf om alle kapers te doden. Dries van Agt is dement en zijn  getuigenis zal waardeloos zijn; de verklaringen van de betreffende mariniers zullen weer worden ingetrokken. Laten we het aanvaarden en aanvaarden dat de arme moeder van Hansina de dood van haar dochter nooit aanvaarden kan. Nooit.

De mariniers en het proces

Ik heb er best naar uitgezien, dat proces over de afloop van de laatste treinkaping in Nederland, maar het is een tegenvaller. Gelukkig heeft het hele proces weinig nieuwswaarde en wordt de ellende niet breed uitgemeten. Het gaat namelijk helemaal niet over datgene wat het interessant zou maken; was er opdracht gegeven om alle kapers standrechtelijk te executeren. Dat is interessant omdat standrechtelijk executeren niet mag van de wereld. Een oorlogsmisdaad. En omdat destijds – de nu zich tot antisemiet ontpopte – Van Agt de verantwoordelijke minister was, hoopte ik dat hij verantwoordelijk was voor dat heel erg foute dienstbevel. Ik wilde niet dat de mariniers voor de rechter werden gebracht maar Van Agt. Maar Van Agt staat niet voor de rechter maar de mariniers moeten wel getuigen.

Het proces sleept zich voort. Ik volg de verslagen in de Volkskrant. Er lijkt helemaal niets nieuws onder de zon. Gewapende kapers en een bevrijding. Bij de bevrijding ging van alles goed en ook wat mis. Zoals eigenlijk overal wel wat mis gaat. Hier kostte het mensen hun leven. De mensen die werden doodgeschoten hadden uiteindelijk gekozen voor het risico dat het hun het leven ging kosten. En die fouten…met dat doodschieten. In hoeverre waren dat wel fouten? Als je als stoere ijzervreter een trein bestormt waar gewapende mensen zitten waarvan je het vermoeden hebt dat ze op jou gaan schieten, dan kan je weinig humaans verwachten, denk ik. Als je met doodsangst in je lijf zo’n klus moet doen, dan is het heel moeilijk om elke stap die je doet rationeel te overwegen. Daarom denk ik dat dit proces, nu het er toch van gekomen is, niet gevoerd had moeten worden. Ik kom terug op mijn eerdere standpunt dat ik vond dat er recht moest worden gedaan aan de standrechtelijk geëxecuteerde kapers. Dit proces kent alleen maar verliezers.

De grootste verliezers zijn de familieleden van de omgekomen kapers. Ze krijgen nu veel meer te horen dan goed voor hun is. Wat je kind of je zus of je geliefde ook gedaan heeft, je hebt het recht om van hem of haar te blijven houden. Het is verschrikkelijk om te horen hoe jouw geliefde familielid is omgebracht. Of het nou terecht of onterecht was; de details zou je niet moeten willen weten. Die krijgen ze nu wel. Ik heb met ze te doen. Ook met de mariniers van destijds heb ik te doen. Ook zij zijn verliezers. De mannen die met ware doodsverachting die trein bestormden. En hoewel het vast keiharde mariniers waren, zullen ze met de dood in hun lijf naar binnen zijn gestapt. In de trein moest de strijd in luttele seconden gestreden worden; wat voor beslissingen kan je dan nemen? Tijdens dit proces van niets moeten ze zich herinneren wat ze – in hun van doodsangst en adrenaline vervulde lijf – gedaan en gezegd hebben. Na veertig jaar. Dat kan helemaal geen betrouwbare getuigenis opleveren. Die verklaring is vervormd door veertig jaar herkauwen op die bevrijdingsactie en door de chemische stoffen die het lichaam aanmaakt als je in een zo penibele situatie terecht komt.

Het proces beweegt zich tussen nietes-welles en heel veel verdriet, als ik het verslag in de Volkskrant lees. Jammer. Wat ik graag zou willen weten is hoe het verhaal in de lucht is gekomen dat er een instructie van bovenaf was om alle kapers te doden. Dat is het meest wezenlijke van de zaak. Dat de kapers het risico namen om het niet te overleven, wordt gelukkig door niemand bestreden. Ook niet door de mensen die hen liefhadden.

Adrenaline

Aan de vooravond van mijn achttiende verjaardag werden de gijzeling van een lagere school in Bovensmilde en de treinkaping bij De Punt zeer gewelddadig beëindigd. Deze gebeurtenis staat nog steeds, na zoveel jaar, glaszuiver op mijn netvlies. Niet alleen de beëindiging was erg gewelddadig ook de gijzelingen zelf logen er niet om. Weliswaar werden er bij de treinkaping van toen geen mensen doodgeschoten, maar omdat dat wel was gebeurd tijdens de kaping een paar jaar eerder, vreesde iedereen het ergste. Ook de manier waarop de mensen toen doodgeschoten waren – met een touw om hun nek – deed ons huiveren. Gek genoeg dacht ik veel minder na over de kinderen in de gekaapte school. Achteraf raakt de gijzeling van kinderen me verschrikkelijk veel harder dan destijds. Misschien omdat ik in de tussentijd vader ben geworden en beter kan voelen hoe het is als je kind zo bedreigd wordt en jij niets kan doen om het te beschermen. Ik was trots op de bevrijders. Ik vond dat ze het slim hadden gedaan. Met die twee straaljagers boven die trein. Ik had al diverse bevrijdingsacties wereldwijd gezien, want kapen was toen bijna even gewoon als broodjes eten, maar zo clean als onze mariniers het deden vond ik geweldig. Ook relatief weinig doden onder de gegijzelden ondanks het enorme geweld.

Onlangs zag ik de documentaire ‘Wij willen leven’ op de tv. Zeer indrukwekkend. Ik verbaas me erover dat ik me zoveel van de treinkaping kan herinneren en maar zo weinig van de gijzeling van de school in Bovensmilde. Op de een of andere manier had ik toen het gevoel dat het met die school wel goed zou aflopen. Als je kinderen gaat vermoorden of verwonden dan verlies je het altijd en ik kon me niet voorstellen dat de kapers dat wilde. Maar wat de documentaire liet zien was dat de kinderen wel degelijk werden verwond. Weliswaar niet lichamelijk, maar sommige kinderen van toen lijken die kaping psychisch nooit te boven zijn gekomen. Ik was best geschokt door de documentaire; ik had bij de gijzeling van de school gewoonweg niet stilgestaan want ‘er was toch niemand vermoord’. Maar de angst van de leerkrachten en hun stilzwijgende opofferingsgezindheid raakte mij diep. De kaping is nu veertig jaar geleden en daarom blikt men terug.

Je kind of broer of zus verliezen omdat hij of zij één van de kapers was, gaat je als mens ook niet in de koude kleren zitten. De broer van Hansina Uktolseja zag er in de documentaire niet uit als een gelukkig mens en ik weet uit eerdere verhalen dat het gezin waar hij uit stamt diep en zeer diep heeft geleden onder de afloop van de kaping waarbij Hansina werd doodgeschoten. Wat Hansina Uktolseja betreft lijkt het er sterk op alsof ze, terwijl ze machteloos zwaar gewond op de grond lag zonder wapen in de buurt, bewust door haar hoofd is geschoten om haar te executeren. Zelfs als je iets onmogelijk slechts hebt gedaan mag je niet op zo’n manier om het leven worden gebracht. De rechter gaat bepalen of Hansina geëxecuteerd is of niet. Terwijl de bevrijdingsactie plaatsvond werden er geluidsopnamen gemaakt door de mariniers. Sommige passages uit die geluidsopnamen staan vandaag in de krant. Veelzeggend volgens de ene, nietszeggend volgens de andere partij. Ik heb ze ook gelezen. Als ik het lees zie ik mannen voor me die van top tot teen vergeven zijn van de adrenaline. Wat ze ook zeggen, het is gekleurd door dat stofje. De opgenomen gesprekken tussen de mariniers ondersteunen wat mij betreft helemaal niets. Het laat slechts zien dat deze mannen hun doodsangst hebben overwonnen…meer niet.

Fatale stommiteit

Ik heb al een paar keer geschreven over de treinkaping in 1977 die zo gewelddadig werd beëindigd. Die kaping waarbij uiteindelijk het grootste deel van de kapers werd doodgeschoten en waarbij ook nog een ‘onschuldig’ meisje en ‘onschuldige’ man omkwamen. Ik focuste me steeds op de vermoedelijke standrechtelijke executie van Hansina Uktolseja. Ik kon en kan me op geen enkele manier voorstellen dat een volwassen kerel een zwaar gewond meisje dat bovendien ongewapend is, zomaar pardoes doodschiet. Ik kan daar niet bij. Voor die houding van mezelf heb ik verklaringen gezocht. Ik weet niet of ze geldig zijn. In de buurt van een gewonde vrouw voel ik al snel ridderlijkheid: Help haar! Het laatste wat in mij opkomt is: Schiet haar door d’r hoofd! Maar ik ben dan ook geen marinier geworden.

Waar ik verder nooit op gereflecteerd heb is de doodgeschoten mannen en jongens. Dat is op zich wel heel erg gek want ik ben vader van drie zonen. Van zonen waar ik helemaal gek op ben. Ik zou ze met mijn eigen leven willen beschermen. Zelfs als ze stommiteiten hebben begaan. Zelfs dan.

Onze zonen hebben ook stommiteiten begaan. De ergste hebben wij destijds kunnen voorkomen. Josien heeft het voorkomen. Ik had het niet ontdekt, maar zij wel. Ineens kwam ze op één van de kamers een bivakmuts tegen. Zo’n muts die je helemaal over je hoofd kunt trekken. Waar twee gaten inzetten waar je door kan kijken. Waarvoor heb je als jongen van veertien een bivakmuts nodig? Bij die bivakmuts lag het erwtenschietpistool dat hij in Tsjechië had gekocht. Op het eerste gezicht niet te onderscheiden van een echt pistool. Daar hadden we ons nog zorgen over gemaakt toen hij het kocht. Josien combineerde die twee attributen en bedacht een afschrikwekkend scenario… Na ons kruisverhoor bleek dat hij niet van plan was om een bankoverval te plegen. Hij biechtte op dat zijn vriend en hij de pest hadden aan een klasgenoot die zich graag als alfa-mannetje voordeed; ze wilden hem eens ‘in zijn broek laten schijten’. Nee, achteraf vond hij dat zelf ook niet zo’n slim plan, die zoon van ons. Maar sindsdien werden Josien en ik soms ’s nachts badend in het zweet wakker; ons jochie met bivakmuts en erwtenpistool omsingeld door geharnaste mariniers. Ook met bivakmutsen maar dan met echte pistolen…

De ouders van Max Papilaja is onze ergste nachtmerrie in het echt overkomen. Max was zo’n beetje de leider van de kaping bij de punt. De familie put troost uit het feit dat Max een ongeladen geweer had gebruikt en de kogels had thuisgelaten. Hij wilde koste wat koste voorkomen dat hij slachtoffers zou maken; dat hij iemand zou vermoorden. Maar als je een trein kaapt dan doe je dat met dreigende wapens waarvan alleen jij weet dat ze niet kunnen doden. Voor wat voor zaak je het ook doet, een kaping is altijd fout omdat je onschuldige mensen tot slachtoffers maakt. Een treinkaping is niet onschuldig. Hansina Uktolseja en Max Papilaja begingen een grote stommiteit door een trein te kapen. Daarmee namen ze het risico dat ze het niet zouden overleven en ook dat er onschuldige mensen zouden kunnen omkomen.

Maar ik ben vader van jongens die net zo goed stommiteiten hebben begaan en vader van jongens waar ik verschrikkelijk gek op ben. Het idee dat hen iets overkomt maakt me gek van verdriet; daarom denk ik er nooit aan. Mijn gedachten zijn bij de 88-jarige moeder van Max. De rechtszaak gaat morgen beginnen. Dan zal ze horen of haar zoon op last van hogerhand standrechtelijk is geëxecuteerd. Als dat zo is, dan betekent dat een heel klein stukje erkenning van haar verdriet en kunnen we Dries van Agt vervolgen. De doodstraf bestaat niet in Nederland en standrechtelijke executies mogen zelfs niet van het oorlogsrecht.

Breng Dries van Agt voor de rechter!

Een tijdje terug heb ik een column geschreven over de laatste treinkaping in Nederland door Molukse jongeren in 1977. Advocaat Zegveld had de zaak opgepakt omdat er tijdens de bevrijdingsactie vreemde dingen waren gebeurd…

Wat kregen wij vlak na de bevrijdingsactie te horen… De mariniers wisten precies waar iedereen zat.  Daarom doorzeefden ze met een enorm salvo die delen van de trein waarvan ze wisten dat de kapers er zaten. Twee straaljagers vlogen op dat moment laag over de trein. Dat gaf zo verschrikkelijk veel lawaai dat iedereen in die trein volkomen de weg kwijtraakte. Toen werden de deuren opgeblazen en stormden mariniers de trein in. Alle kapers in de doorzeefde trein waren gewond of heel zwaargewond of al dood. Het doorzeven van die trein was uitermate effectief geweest. Maar bij die bevrijdingsactie kwamen ook twee mensen om die niet tot de kapers behoorde. Twee mensen die per ongeluk op de verkeerde plaats waren.

Uit getuigenverklaringen komt nu naar voren dat wat we toen hoorden niet helemaal de waarheid is. Toen de mariniers de trein binnenstormden, leefden veel kapers nog. De nog levende kapers werden voor een deel standrechtelijk geëxecuteerd. Ik schrik ervan als ik het zo plompverloren opschrijf. Standrechtelijk geëxecuteerd. Dat mag niet in Nederland. Dat mag al niet in een oorlog, maar helemaal niet in deze situatie. Als de vijand gewond op de grond ligt of… als een crimineel gewond op de grond ligt, dan mag je hem niet zomaar doodschieten. Hoewel marinier Rinus heeft verklaard dat hij kapers van dichtbij heeft doodgeschoten dat hij daarvoor opdracht had gekregen van de overheid is hij persoonlijk verantwoordelijk voor deze daad. Niemand kan je zo’n opdracht geven omdat het ongrondwettelijk is. Als je het niet al wist, dan had je dat kunnen aanvoelen. Je kan er later voor ter verantwoording worden geroepen en dat moet ook gebeuren anders glijden we moreel af.

Een naam heb ik nog niet officieel gehoord maar officieus wordt Dries van Agt, als toenmalig minister van justitie genoemd als degene die opdracht gaf ‘geen gevangenen te maken’. Daarmee laadt Dries van Agt een enorme schuld op zijn schouders. Mocht het zo zijn dat Van Agt deze opdracht gegeven heeft, dan dient ook hij vervolgd te worden. Dat weet Van Agt; hij is jurist.

Nu beginnen er nog andere verhalen rond te zingen ook. Die gaan over dat onschuldige meisje dat omgekomen is bij de bevrijdingsactie. Ansje Mansjou heette ze. Ansje Mansjou was een meisje met een Indisch uiterlijk. Het verhaal gaat rond dat dat meisje per ongeluk geëxecuteerd is. Dat men dacht dat ze Hansina Uktolseja was. Dat maakt het verhaal nog veel ernstiger.

Dries van Agt is erg oud aan het worden. Vervolging van Van Agt moet daarom een hoge prioriteit krijgen. In Nederland mag nooit een bevel geven worden om mensen standrechtelijk te executeren. Als rechtstaat zitten we dan meteen op het niveau Afghanistan, Libië of Syrie.

Als het Dries van Agt is geweest, dan heeft hij Joop den Uyl zwaar verraden. Wat mij betreft mag hij ook daarvoor boeten…op zijn oude dag.

Kaapster Hansina Uktolseja

Sommige gebeurtenissen staan in je geheugen gegrift. Je weet nog precies waar je was en wat je deed toen het gebeurde. De moord op president Kennedy bijvoorbeeld of toen vliegtuigen het WTC in New York invlogen. Aan de eerste van de twee heb ik overigens geen herinneringen omdat ik toen nog niet verder keek dan de wanden van mijn wieg. Die vliegtuigen en het WTC, ja die wel. Nou en of! We zaten die avond in een uitgestorven restaurant te eten. Het bedienend personeel had meer oog voor het televisiescherm dan voor ons; wij waren die dag zeventien jaar getrouwd.

11 juni 1977 is ook zo’n datum. Op die dag werd met verpletterend geweld een einde gemaakt aan de kaping van een trein in Drenthe. Ik was dat jaar al vroeg op vakantie. Ik was een kamp aan het voorbereiden. We zouden ons de komende week samen met andere jongeren gaan storten op milieu- en natuurbescherming. Maandag zouden de deelnemers komen. Zaterdagavond daarvoor gingen we in de kroeg een afzakkertje halen. De café-populatie zat gekluisterd aan de tv. Het eerste beeld dat ik daar zag was van twee straaljagers die laag over de trein scheerden. Die trein had al dagen het nieuws gedomineerd. Ook het beeld van een doorzeefde locomotief is me bijgebleven.

Bij die bevrijding werden ook twee jonge vrouwen doodgeschoten Ansje Monsjou en Hansina Uktolseja. De eerste was gegijzeld en was voor de tweede keer in korte tijd op de verkeerde plaats op het verkeerde moment. Wij hadden enorm te doen met Ansje en haar nabestaanden. Hansina Uktolseja kon echter op weinig sympathie rekenen. Ze had er in mijn ogen destijds om gevraagd om doodgeschoten te worden. Bovendien wist ik zeker dat zo’n vrouwelijke kaper nog wreder was dan haar mannelijke collega’s; ik had nog niet zo heel lang daarvoor de Tecumseh-boeken gelezen!

Een paar jaar geleden werd de kaping als televisiedrama gereconstrueerd. Ik zag toen de kapers veranderen in wat ze werkelijk waren; Idealistische jongeren; jongeren zoals ik op dat moment; strijdend voor een zaak waar ze in geloofden. Ze werden van hun mythische slechtheid ontdaan. Vooral Hansina werd in een heel ander daglicht gezet. Ze was het onzekere liefje van de leider van de kaping en had op het allerlaatste moment de plaats ingenomen van een ander. Die ander was niet komen opdagen. Ze was veel minder militant dan de media ons had voorgespiegeld. De hoofdkaper gaf haar steeds hoop op iets moois maar als puntje bij paaltje kwam, liet hij haar zitten. Zo werd ongeveer de relatie geschetst in dat tv-drama. Hansina won al snel mijn sympathie want ik kom graag op voor de worstelende en lijdende mens!

Wat zeker is: Door negenendertig kogels geraakt, lag Hansina op de grond in de trein. Levend. Geen wapen in de buurt. Toen is er een marinier gekomen en heeft haar van dichtbij door het hoofd geschoten. En toen was ze dood. Diverse ministers noemden dat geen executie. Ik eigenlijk wel. Advocaat Zegveld heeft een aanklacht ingediend. Ik hoop dat de rechtszaak naar boven brengt waarom dat meisje van toen, op die manier is doodgeschoten. Ik hoop zo dat die marinier zich dat nog herinnert en wat zijn overwegingen waren… Ik heb namelijk iets van een ridder…als er een gewond meisje op de vloer ligt, dan is niet mijn eerste gedachte: schiet haar dood…