Tagarchief: MH17

Mooi Doodliggen – A.F.Th. van der Heijden; Wel aardig maar zeker niet de beste.

Op 29 mei 2018 zette – waarschijnlijk – de Oekraïense inlichtingendienst de moord op  Arkadi Babtsjenko in scene. Niemand behalve de vermeende inlichtingendienst en Babtsjenko zelf wisten van dit toneelstuk af. Na de zogenaamde moord, was half kritisch journalistiek Rusland in diepe rouw. De volgende dag al bleek alle rouw helemaal voor niets; de man was nog springlevend en bleek een act te hebben opgevoerd om ‘echte’ moordenaars te pakken. Een verhaal dat zich ervoor leent om gedachtenexperimenten uit te voeren, want wat betekent dat nou allemaal. Wat betekent zoiets voor hemzelf? Een journalist die altijd kritisch was over overheden en die nu ineens, door angst gedreven, kritiekloos luistert naar een vermeende overheidsdienst. Wat betekent dat voor zijn integriteit. Wie gelooft hem na het opvoeren van zo’n act nog? Wat betekent zo’n leugen voor zijn naaste omgeving; van de mensen die van hem houden en die hem vereren? Een kolfje naar de hand van A.F.Th. van der Heijden.

Vaak grijpt Van der Heijden in zijn romans een bepaalde gebeurtenis in de werkelijkheid aan om er zijn roman omheen te spinnen. Dat stramien begon eigenlijk al in het vierde deel van zijn Tandeloze Tijd reeks. Daar was het de dood in een politiecel van kraker Hans Kok. In Het Schervengericht was de Amerikaanse zedenzaak tegen cineast Roman Polanski het onderwerp van de fantasie van Van der Heijden. In Mooi Doodliggen is de in scène gezette moord op Arkadi Babtsjenko de centrale gebeurtenis. Of Arkadi Babtsjenko zich net als romanfiguur Grigori Moerasjko heeft beziggehouden met het onderzoek naar het schietongeluk en MH17 (in de roman een beetje flauw MX17), dat weet ik niet. In de roman is zijn kritische houding ten opzichte van dat ongeluk reden voor de Russische geheime dienst om hem te vermoorden. Door zijn moord samen met de Oekraïense inlichtingendienst in scene te zetten, zouden de echte Russische moordenaars, die inmiddels al onderweg waren, gepakt kunnen worden.

In de roman Mooi Doodliggen heet Arkadi Babtsjenko Grigori Moerasjko. In velerlei opzichten lijken de twee dubbelgangers, maar dat zijn ze niet. Van der Heijden heeft alles verzonnen en heeft wat koppen uit de krant en het portret van Babtsjenko als uitgangspunt voor zijn roman genomen. Ga je associëren met deze uitgangspunten in je hoofd, dan kom je al snel bij de mensen die van hem gehouden hebben. Zijn vrouw, bijvoorbeeld. Ook de vrouw van Moerasjko wist niets van het toneelstukje dat hij samen met de veiligheidsdiensten in elkaar aan het zetten was. Voor haar moet de in scène gezette moord een nachtmerrie geweest zijn. Zijn vrouw Yulia en hun liefde belichamen de dramatische lijn in de roman.

Ik moet zeggen dat ik het deze keer niet altijd even makkelijk had bij het lezen van de roman. Sommige dingen spint Van der Heijden naar mijn smaak te veel uit. Op een gegeven moment is het wel genoeg. Zo besteedt de schrijver bladzijde na bladzijde aan de navel van Yulia, de vrouw van Moerasjko. Daarin verzamelt zich een plukje blauwwitte stof. Best intiem en illustreert vast iets. Maar om daar een pagina of tien aan te besteden, gaat wel ver. Eerlijk gezegd ben ik daar een keer compleet gestrand; heb het boek weggelegd. Pas heel veel later heb ik de roman weer opnieuw opgepakt en las ik het weer vanaf het begin en heb me toen over de weerzin van de navelfluff heen gezet. Dat viel niet mee. Maar de navelfluff staat niet op zichzelf. Er zijn meer keren dat ik vind dat iets bepaalds te veel wordt uitgesponnen.

Ook het effect dat de roman op mijn emoties heeft, maakt het best zwaar om te lezen. De in scène gezette pseudo-moord zie je van verre aankomen. Ik heb mensen die van mij houden en waarvan ik hou. Van hen kan ik me heel goed voorstellen wat het voor impact heeft als mij iets ernstigs overkomt. Ik kan namelijk heel goed invoelen wat het voor gevolgen heeft op mij als hen iets dergelijks overkomt. Als lezer voelde ik heel sterk het onrecht en het geschonden vertrouwen dat de hoofdpersoon zijn geliefden ging aandoen. Dat is natuurlijk de kracht van de roman, maar dat maakt het allemaal niet makkelijk. Een aantal keer voelde ik me zo in de klem zitten dat ik echt moeite had om door te lezen. Je ziet het allemaal gewoon veel te scherp voor je. Dat verschrikkelijke verdriet dat je een ander aandoet. Dat het dan niet echt is, maakt het allemaal nog heel veel erger.

De naam Moerasjko is wel leuk gekozen want de hoofdpersoon zakt in een ‘moeras’ van leugen en bedrog terwijl hij als journalist pal voor de waarheid en de feiten had willen staan. Dat Yulia de russische variant is van Julliet; de roman verwijst er eindeloos naar. Vooral naar de schijndood van Julliet.

Al met al is Mooi Doodliggen zeker niet de sterkste roman die ik van Van der Heijden gelezen heb. Best wel boeiend en een interessant gedachten experiment. Ik sla toch maar gewoon het boek dicht, denk ik…

Procederen om de beelden van je geliefde

Ik heb, godzijdank, nog nooit iemand waarvan ik hield verloren aan iets anders dan een natuurlijke dood. Geen rampen, moorden of whatever in de familie. Geen idee hoe dat is: Het ene moment sta je leuk te praten en even later is diegene dood. Vermoord door criminelen of verzwolgen door een tsunami, om maar iets te noemen. Ik weet niet hoe dat is. Ik heb heus wel iemand verloren, maar dan was doorgaans zijn of haar tijd gekomen. Dan werd degene wiens nabestaande ik ben, ziek en ging langzaam dood. Mijn pa bijvoorbeeld. Hij werd ziek op zijn negentiende toen hij ontdekte hoe heerlijk het roesje was dat je kreeg als je wat drank op had. Op zijn vierenvijftigste stroomde er meer alcohol dan bloed door zijn aderen en was het met hem gedaan. Als dat nog geen aangekondigde dood is…. Ik maak me er wel altijd zorgen over. Dat die mannen van mij maar niets overkomt…denk ik regelmatig. Vorige week toen mijn zoons, met z’n drieën terugreden vanaf hun wintersportlocatie. Dan hou ik mijn hart wel even vast. Glijden ze niet met auto en al van een besneeuwd bergweggetje en belanden ze dan niet tachtig meter lager in het ravijn? Met z’n drieën…morsdood… Maar nee, godzijdank loopt het doorgaans goed af. Ik kan me daarom verbazen over de behoeften die mensen hebben die wel zoiets hebben meegemaakt.

Ik lees dat de nabestaanden van de slachtoffers van rampvlucht MH17 een jaar hebben geprocedeerd tegen Schiphol omdat ze de laatste opnamen wilden bekijken van hun nog levende geliefden die een paar uur later neergeschoten werden. Die opnamen werden gemaakt in de vertrekhal van Schiphol waar diverse camera’s hun handelen hebben vastgelegd in de diverse rijen. Ik kan me daar dus helemaal niets bij voorstellen. Je ziet je geliefde op de televisie onwetend van wat hem of haar boven het hoofd hangt. Verveeld in de rij. Onzeker over of het wel de goede rij is. Onzeker of je wel de juiste kleren aanhebt als je daar, in het verre tropische oosten uit het vliegtuig stapt. Ongerust over of er nog tijd is om even lekker op de pot te zitten voordat je aan boord moet. Dat soort dingen. Naar die beelden kan je dan als nabestaande kijken. Wil je dat? Kennelijk.

Maar ga eens te raden bij jezelf, Frits! Bij opa, bijvoorbeeld. Mijn opa stierf wel plotseling. Zonder aankondiging stopte zijn hart met kloppen. Dat soort dingen gebeuren als je de tachtig nadert.  De man heeft, achteraf gezien, bij zijn dood niet gekregen waar elk mens recht op heeft. Ik hield meer van hem dan ik toen dacht. Pas nu ik ouder ben realiseer ik me dat wij een veel diepere band hadden dan ik toen besefte, toen hij overleed. Hij kreeg zomaar een hartstilstand en weg was hij. Ik denk dat ik graag nog eens een paar laatste beelden had bekeken. Net als nabestaanden van de MH17 slachtoffers. Van opa bestaat zo’n opname van vlak voor zijn dood. Hij werd door een televisieprogramma met een verborgen camera in de maling genomen. Destijds werden die opnamen regelmatig op de televisie vertoond. Denk niet dat ik die beelden zou kunnen terugvinden. Procederen tegen de omroep?