Tagarchief: Incest

Manon Uphoff – Vallen is als vliegen; een complexe roman

Halverwege de jaren negentig kocht ik nauwelijks boeken. Ik had het veel te druk om veel te lezen en te krap bij kas om boeken te kopen. Ik had drie niet meer hele kleine jongetjes in een te kleine bovenwoning met een nauwelijks toereikend inkomen. Laat er geen misverstand over bestaan, ik klaag niet; we waren grenzeloos gelukkig. Maar op dat moment had ik wel wat anders te doen dan lezen. Maar toch kocht ik ‘Begeerte’ van Manon Uphoff vlak nadat het uitkwam in 1995. Men sprak er destijds over. Een opmerkelijk debuut. Dat is de reden denk ik dat ik het kocht. Misschien ook omdat ik de schrijfster op de foto een knappe vrouw vond. Wie weet. Het eerste verhaal – het titelverhaal – schokte me. Het trok me aan en het stootte me af. Tot op de dag van vandaag staat het verhaal me nog steeds bij. Alle andere verhalen in het boek zijn weggespoeld met de tijd. Geen idee meer wat er verder in dat boek stond, maar dat eerste verhaal was indringend. Nu, na het lezen van ‘Vallen is als vliegen’, vallen de stukjes van de puzzel ‘Begeerte’ op zijn plek. ‘Begeerte’ is het verhaal van een jong meisje dat zich laat ontmaagden in een pension voor gastarbeiders. Behoorlijk expliciet beschreven; indringend, agressief en zwart. Ik kon het niet plaatsen. Het refereerde aan stoere meisjesverhalen op de middelbare scholen. Zij ‘deden’ het veel eerder dan wij, timide jongetjes. Maar ‘Begeerte’ was geen stoer meisjesverhaal maar een zwart meisjesverhaal; ik raakte ervan in de war. Ik begreep het niet. Misschien dat het verhaal me daardoor zo bij gebleven is.

Na het lezen van ‘Vallen is als vliegen’ begrijp ik ‘Begeerte’. Na het lezen van ‘Vallen is als vliegen’ zoek ik. In mijn poging tot een verklaring vergeleek ik het met ‘Mijn ware verhaal’ van Karin Bloemen. Maar dat slaat nergens op want het zijn twee onvergelijkbare boeken. Karin Bloemen heeft in mijn ogen een soort van schoon schip gemaakt door haar incestverhaal te vertellen terwijl Manon Uphoff een bijna abstracte roman geschreven heeft waarin ze misbruik binnen het gezin in een literaire vorm giet. Ik vond het een fantastisch boek om te lezen terwijl de woordenstroom nauwelijks houvast geeft; het scheert als het ware langs gebeurtenissen waardoor je steeds niet weet of het dit is of dat wordt. Het boek boeit verschrikkelijk terwijl ik steeds niet wist wat ik eigenlijk aan het lezen was. Een boek in een nieuwe taal. Nederlands, dat wel, maar in een nieuwe vorm.

‘Vallen is als vliegen’ is een woordenstroom en uit die vloedgolf aan taal komt een zeer kinderrijk gezin naar voren. Beide ouders hebben ook nog kinderen uit een eerder huwelijk. Ze wonen in een bekende (achterstands) wijk van Utrecht. Moeder is een prachtige vrouw om te zien, maar haast afwezig. Ze bemoeit zich nauwelijks met haar kinderen. Vader daarentegen verzorgt het gezin. ’s Nachts is hij de Minotaurus terwijl hij overdag best voldoet aan het beeld van een liefdevolle vader aangeduid met zijn initialen HEHH wat staat voor Henri Elias Hendrikus Holbein. Wat we over hem te weten komen is dat hij een verdienstelijke amateur kunstschilder is en dat hij met Anna Alida voor de tweede keer een gezin sticht. Ook Anna Alida heeft al twee dochters uit een eerder huwelijk: Henne Vuur en Toddiewoddie. HEHH en Anne Alida krijgen samen nog zes kinderen. Het verhaal wordt verteld door de vierde op rij die zichzelf aanduidt met ‘Ondertekende’. ‘Ondergetekende’ denkt na over het lot van Henne Vuur waarmee de familie, inclusief de vertelster, geen contact meer heeft en die sterk vermagert en van de trap valt en eenzaam sterft.

Een reeks beelden en gebeurtenissen trekt voorbij waarbij er steeds iets ‘raars’ aan de hand is en waarbij HEHH een rol speelt. De gebeurtenissen lijken in volgorde van associatie te komen en niet in die van tijd. Maar vaak kan je moeilijk van gebeurtenissen praten en meer van impressies; sfeerbeelden. Eén van de beelden die ik moeilijk kan loslaten is het beeld van een klein meisje dat verzorgt moet worden om het één of ander. Verzorging van de kinderen wordt gedaan door HEHH. Ze zit met haar blote billetjes op zijn hand en één vinger gaat er tussenin. Een afgrijselijk pijnlijk en pervers beeld; jonge kinderen hebben het recht op verzorging van hun hele lichaam. Dat moet een volledig eenrichtingverkeer zijn van ouder naar kind met maar één doel; de verzorging van het kind. Dat beeld van dat kleine meisje dat tot lustobject wordt gemaakt staat op mijn netvlies gebrand en gaat er maar moeilijk van af.

Ik heb deze uitermate complexe roman geboeid gelezen en vaak bij mezelf afgevraagd ‘waar ik in het verhaal zat’. Maar dat verhaal is er niet echt, tenminste geen chronologisch verhaal.

De verdringingstheorie verdrongen.

Ik dacht dat het nu wel bekend was dat Freud destijds theorieën volledig uit zijn duim gezogen heeft. Dat blijkt dus niet zo te zijn. Mensen geloven het nog steeds. Personen die er meer van zouden moeten weten omdat ze er voor doorgeleerd hebben, zeggen dat er weinig bewijs is voor zo’n theorie. Ze verwerpen hem niet. Eén van die theorieën is de verdringingstheorie. Als je in je jeugd iets verschrikkelijks hebt meegemaakt dan ben je er, als mens, toe in staat om het te vergeten. In je dagelijkse leven speelt het wel een rol, maar je weet er niets van; je hebt de herinnering aan de traumatische gebeurtenis verdrongen. Je hebt het ergens in een apart kamertje opgeborgen waar je nauwelijks bij kan. Maar in je dagelijks leven speelt het je wel degelijk parten want je hebt niet de gelegenheid om het te verwerken. De zielenknijper brengt uitkomst; met speciale technieken weet hij de verdrongen herinnering weer actueel te maken en daardoor krijg je de mogelijkheden om de nare herinnering een plek te geven; te verwerken.

Deze theorie heeft voor heel veel ellende gezorgd. Heel wat mannen zijn voor langere of kortere tijd opgesloten omdat dochter, nicht, zus en weet ik veel, zich ineens seksueel misbruik herinnerde. Vrouwen voelden zich niet lekker in hun vel zitten en consulteerde een therapeut. Die therapeut wist allerhande verborgen verleden boven te halen waardoor het ongenoegen van nu te verklaren leek. Een drama was het. Mannen werden onterecht opgesloten en neem van mij aan, de vrouwen met een herinnerd verdrongen seksueel misbruik verleden zijn niet gelukkiger geworden van het openen van die mogelijke beerput. Ik geloof niet in verdringing en ik had het idee dat er onder geleerden consensus was dat deze theorie gewoon niet waar was. Als er zoiets als verdringing bestaat, waarom was mijn omaatje dan dagelijks met Auschwitz bezig? Waarom ben ik dan nog regelmatig met de scheiding van mijn ouders bezig? Of…kan ik me het ongenode gefoezel door een huisvriend aan mijn lijf me levendig herinneren? Waarom lukte het niet om deze herinneringen diep weg te stoppen terwijl bij anderen ineens allerhande verborgen herinneringen opkomen. Zeer onwaarschijnlijk.

Griet op den Beeck gelooft er in ieder geval wel in. In haar nieuwste roman haalt ze haar overleden vader fiks door het slijk. Terwijl ze gek op hem was. Ik heb de roman nog niet gelezen maar de inhoud is al vooruitgesneld. Tijdens lange therapiesessies zijn er bij Griet op den Beeck herinnering vrijgekomen aan een verdrongen incestueuze verhouding met haar vader. Schokkend. Jammer voor d’r. Ze haalt niet alleen haar vader in haar roman door het slijk maar ook in diverse talkshows om haar roman te promoten. Ik vraag me af of ze daar geen verschrikkelijke spijt van krijgt. Ik vraag me af waarom niemand haar tegen zichzelf in bescherming neemt. Als ik het goed begrijp koesterde ze de herinnering aan haar pa. Arme Griet op den Beeck.

De schrijfster heeft een enorme aaibaarheidsfactor en met haar licht verlegen pose en afwijkende kapsel neemt ze menigeen voor zich in. Ik had haar graag tegen zichzelf in bescherming genomen.