Tagarchief: documentaire

The Vietnam War; geschiedschrijving van de bovenste plank!

Ik zat in de brugklas. Het was tijdens de les aardrijkskunde dat één van mijn klasgenootjes vroeg of we mochten staken voor de Vietnamoorlog. ‘Als je staakt, dan staak je,’ antwoordde onze leraar: ’Als je wilt staken vraag je niet om toestemming, maar dat doe je.’ Wij konden onze oren niet geloven. We voelden ons zo voor vol aangezien! En toen gingen we allemaal de straat op. Naar de grote demonstratie. Ik had op het nieuws wel gezien wat er zo’n beetje speelde op dat moment in dat land heel ver weg. Enorme bombardementen werden er uitgevoerd op de Ho Tsji Min route. Ik was tegen oorlog omdat oorlog verschrikkelijk slecht was, had ik meegekregen. Maar verder…geen idee. En dus demonstreerde ik tegen de oorlog in Vietnam en riep zo hard als ik kon ‘Nixon moordenaar!’ Mijn eerste demonstratie. En we waren trots dat we dit deden en ik was opgelucht omdat de les Frans nu niet doorging waarvoor ik mijn huiswerk niet had gemaakt.

Niet dat er enig verband bestond tussen onze leerlingenstaking en de gebeurtenissen in Vietnam, maar niet veel later sloten Amerika en Vietnam een wapenstilstand en trok Amerika al haar troepen terug uit Vietnam. Er werd niet meer gebombardeerd. Dat Henry Kissinger en Le Doc Tho later de Nobelprijs voor de vrede kregen, vond ik nergens op slaan. Zeker Henry Kissinger verdiende die prijs niet omdat hij het land vertegenwoordigde dat de bevolking in Zuid-Oost Azie zo verschrikkelijk veel leed had aangedaan. Dat Amerika de oorlog had verloren, drong pas veel later tot me door. Ik heb nog een tijd gedacht dat de twee landen een eervolle deal hadden gesloten, maar toen de beelden de wereld over gingen van de Amerikaanse ambassade en de overhaaste vlucht van de Amerikanen, maar vooral toen er een helikopter overboord werd gegooid om maar meer mensen op het schip kwijt te kunnen, begreep ik dat de Amerikaanse nederlaag gigantisch was. Amerika had verschrikkelijk veel soldaten verloren en was daarmee niets opgeschoten. Ze hadden geen centimeter terrein gewonnen (en ook niet verloren, trouwens); hun aanwezigheid had niets opgeleverd. Een paar jaar later kwam ‘Apocalypse now’ uit. De film liet een gedemoraliseerd Amerikaans leger zien met een gigantische vuurkracht. Ze vernietigde alles was ze tegenkwamen. Vietnamezen werden vooral als slachtoffers getoond of als de onzichtbare vijand. Maar, en als je daarover nadenkt wel heel vreemd, Amerikanen zijn in deze film de wreedste tegenstanders van Amerikanen.

Ik vroeg me al heel lang af wat er nu werkelijk was gebeurd in dat land vol ongerepte jungle. Hoe heeft de oorlog zich ontwikkeld en wat waren de politieke besluiten die eraan ten grondslag lagen. Vanaf wanneer wist men dat de oorlog door de Amerikanen niet te winnen viel en welke conclusies trok men daaruit?  Hoe keken de soldaten zelf tegen deze oorlog aan? Netflix geeft antwoord op al je vragen over de Vietnamoorlog in de fantastische documentaire reeks The Vietnam War. Het is even een zit (tien afleveringen van anderhalf uur) maar dan heb je wel wat; een zeer gedetailleerd verslag van de Vietnamoorlog. Van het ontstaan van de bevrijdingsoorlog tegen de Fransen tot aan het Vietnammonument in Washington.

Stap voor stap zie je hoe de Verenigde Staten in het moeras zakken. Hoe ze, overtuigd van hun militaire superioriteit het zonder enig strijdplan opnemen tegen een nationalistische Vietnamese strijdgroep die door de jaren heen steeds meer onder invloed raakt van het communisme. Onbegrijpelijke politieke keuzes lijken aan de Amerikaanse inmenging ten grondslag te liggen. Vanaf het begin van de oorlog waren er al, invloedrijke, stemmen te horen die zeiden dat de oorlog zinloos zou zijn en niet te winnen en dat Amerika alleen maar in staat zou zijn tot massale vernietiging van het land zonder dat daarmee de oorlog te winnen was. Amerikanen huldigden niet het idee dat het land veroverd moest worden, want dat zou ze in het jungleland niet lukken. Amerikanen hadden het idee dat als de vijand enorme verliezen zou lijden ze op den duur geen mensen meer overhielden om de strijd te voeren. Het succes van de Amerikanen werd afgeleid uit het tellen van vijandelijke dode lichamen. Een strategie die nergens op sloeg maar die bij mij wel heel veel teweegbrengt.

Wie van geschiedenis en geschiedschrijving houdt, zal smullen van deze reeks. Heel veel zaken heb je wel van horen zeggen, maar de details ontbreken. Deze documentaire vult alle details in en laat de soldaten vertellen wat het voor hen betekende. Bovendien is er een goed evenwicht tussen het Amerikaanse verhaal en het Vietnamese. Dat de Amerikaanse soldaat kritisch kijkt naar de beslissingen die op politiek niveau genomen zijn, is bijna politiek correct, maar dat ook de Vietnamezen kritisch kijken naar beslissingen die de Vietnamese overheid nam, lijkt niet zo erg voor de hand te liggen, maar gebeurt wel.

Gezien het feit dat de Vietnamoorlog een oorlog was die bijna live op de televisie werd uitgezonden, is er aan beroerde oorlogsfilm geen gebrek. De ellende wordt aan elkaar geregen en niet iedereen kan daar tegen. Voor de geschiedenisliefhebber (zoals ik) is de documentair reeks een must. Ik heb zitten smullen van de ellende van het verleden; vijftien uur lang!

Doe wat, Nederland!

Ik ben vader van drie zoons. Ze zijn nu volwassen. De rust is in hun hoofd weergekeerd. Na een stormachtige periode waarin hun brein nog niet volgroeid was maar ze het uiterlijk van een volwassene hadden, is het tij nu gekeerd; hun brein is nu net zo volwassen als hun lichaam. In die periode van onevenwichtigheid maakte ik me best zorgen over wat ik zag. Ze kunnen zichzelf zoveel schade aanrichten. En…niet alleen zichzelf. Datgene wat ik ontdekte over wat ze uitspookten was maar het topje van de ijsberg. Ik herinnerde me mijn eigen pubertijd en in die periode had ik niet de neiging om ook maar iets aan mijn ouders te vertellen. Ik deed domme dingen waar ik achteraf spijt van had. Mijn jongens deden dingen waar ze achteraf spijt van hadden. Het is klaar. Het is over. We gaan door met ons leven. Volwassen en groot geworden. Ik geloof dat mijn zonen redelijk ongeschonden door hun pubertijd gekomen zijn.

Sommige kinderen maken in deze periode vol opstandige onvolwassenheid in hun leven keuzes die niet meer zomaar teruggedraaid kunnen worden. Ze doen dingen die echt erg zijn. Ze roven of breken in of erger nog. Of ze denken juist goed te doen en belanden daardoor in een onmogelijke situatie. Daarom zat ik gisteren aan de buis gekluisterd bij de film ‘De verloren kinderen van het kalifaat’ van Sinan Can. In zekere zin kinderen die met het paradijs voor ogen de meest stomme beslissing namen. In deze film reist de journalist samen met vader Houssein naar de puinhopen in Syrië. De kinderen van Houssein zijn beide in het kalifaat terechtgekomen. Ook zijn ex-vrouw. Zoon Ilyas is omgekomen, maar dochter en ex-vrouw leven nog en zitten gevangen in een Koerdisch gevangenenkamp. Dochter reisde destijds haar liefde achterna en kreeg twee dochtertjes in het gedroomde avondland. Maar ook haar geliefde stierf in de strijd tegen de Koerden. Aldus hebben alleen de vrouwen van Houssein het overleefd.

Samen met Houssein gaat Sinan Can op weg om de vrouwen te vinden. De wanhoop van Houssein voel ik tot in mijn botten want je kinderen zijn niet zomaar mensen. Je kinderen zijn een deel van jezelf. Als het met hen niet goed gaat, dan gaat het met jou niet goed. Hoewel mijn mannen redelijk op hun pootjes terecht kwamen, geldt dat voor de kinderen van Houssein niet. De één kwam om en de ander werd moeder van twee kinderen en zit met de kinderen gevangen ergens in Syrië. Hoe rampzalig kan je het treffen in je leven? De foute keuze van dochter en ex-vrouw en zoon of de omstandigheden die geleid hebben tot die vreselijke situatie doen er eigenlijk niet meer toe; hoe kom je als vader en grootvader verder. Dat is de vraag. In Housseins schoenen zou ik het niet weten. Toch wordt er even wat duidelijk over wat de keus om uit te reizen een zetje heeft gegeven. Als vader dochter verwijt dat ze met haar keuze hun gezin uit elkaar liet vallen antwoordt de dochter dat het gezin al uit elkaar gevallen was. Dat was, denk ik, niet voor onze oren bedoeld. Tijdens de ontmoeting tussen dochter en vader had ik toch al een beetje het gevoel dat ik er als kijker niet bij hoorde.

Wat destijds ook de overwegingen waren om te gaan, het blijven mensen die met een onvolwassen brein een totaal verkeerde keuze hebben gemaakt. Het enige wat Houssein kan doen is tegen wil en dank beweren dat alles goed komt. Ik hoop het voor hem want Houssein verdient het. Iedereen verdient het. Ik vind dat Nederland haar eigen burgers moet terughalen en ze hier moeten berechten. Het slaat nergens op om de moe gevochten en straatarme Koerden op te laten draaien voor onze foute burgers. Doe wat, Nederland!

Ed van der Elsken; De verliefde camera – In het Stedelijk Museum Amsterdam

Gezien op 26 februari 2017

Toen ik zo’n jaar of zeventien was, nam mijn vriend Chi een Nikon voor mij mee uit Hongkong. Japanse fototoestellen waren daar aanmerkelijk goedkoper dan hier. Zo kwam ik aan mijn eerste spiegelreflexcamera. Ik was er enorm trots op. Samen trokken Chi en ik erop uit om foto’s te gaan schieten. Gewoon op straat. Midden in de stad, in het Vondelpark het Oosterpark, het maakte niet uit. Als je maar goed keek en op het juiste moment afdrukte dan had je de ideale foto. Meer was het niet. Ik zelf was niet zo heel erg ambitieus. Natuurlijk wilde ik mooie en leuke foto’s maken, maar echte ambitie om het in de fotografie te gaan maken, had ik niet. Ik vond het leuk om naar beeldende kunst te kijken, maar dat was ook alles. Ik zag mezelf niet als een talentvol fotograaf. Dat was anders met mijn vriend Chi. Zijn ambities waren groot. Hij fotografeerde ook veel meer dan ik. Heel veel meer.

Wat mij overviel als ik met mijn camera over straat liep, was dat ik het helemaal niet zo makkelijk vond om mijn camera op iemand te richten. Ik vroeg me af wat ze ervan zouden vinden en omdat ik zelf helemaal niet en nergens op de foto wilde, kon ik me dat van een ander ook goed voorstellen. Daarom hield ik het bij objecten. Dat was best een beetje saai. Keek je in mijn hart dat wilde ik mooie meiden vastleggen, maar dat deed ik dus niet. Chi had er aanmerkelijk minder moeite mee. Hij kreeg zelfs meiden zover dat ze voor hem kwamen poseren. Aangekleed. Dat wel. Soms een beetje doorzichtig. En altijd in gezelschap van een vriendin.

Favoriete fotograaf in die dagen was Ed van der Elsken. Chi en ik zeiden tegen elkaar dat we eigenlijk tien jaar te laat geboren waren. In de jaren zestig gebeurde het. Ed van der Elsken zagen we als een typische adept van de jaren zestig. Vrij in alles wat hij deed. Hij maakte wereldreis na wereldreis en iedereen was gek op zijn foto’s. En ook wij zagen die kwaliteit. Maar aan de andere kant leek het ook allemaal zo gewoon. Drie meisjes die de straat overstaken in minirok. Twee meisjes en een madame gefotografeerd in Parijs. Zo terloops. Zo toevallig, leek het. Maar kortgeleden is Van der Elskens fotoarchief geconserveerd en gerestaureerd. De Volkskrant kon beroemde foto’s reconstrueren. Hele filmrollen kwamen beschikbaar waarop ook de foto’s stonden die uiteindelijk in één van zijn boeken terecht waren gekomen. Op die filmrol meerdere foto’s van bijvoorbeeld de twee meisjes met de madame. Ed van der Elsken cirkelde rond de vrouwen en knipte en knipte net zolang totdat hij de ideale plaat had. Niks toeval. Zoeken naar het ideale plaatje, dat deed hij. Weliswaar waren de mensen op het plaatje daar toevallig, maar Van der Elsken zocht net zolang totdat hij de goede hoek en de juiste compositie had. Fantastisch om te zien en jammer dat de Volkskrant er niet mee doorgegaan is.

In het Stedelijk museum een overzichtstentoonstelling van deze bijzondere fotograaf. Dat heeft ervoor gezorgd dat het ineens ongekend druk is in het Stedelijk. Ik dacht dat alles zich concentreerde rond Jordan Wolfson, maar dat bleek echt niet zo te zijn. Iedereen komt voor Van der Elsken en terecht. Zelden zoveel werken van één kunstenaar op een plek zien hangen en elke foto is van een ongelofelijke kwaliteit. Naast de foto’s ook veel projecties van zijn films. Want hij maakte ook eigenzinnige documentaires die later tot de canon zijn gaan behoren van de Nederlandse cultuur. Neem bijvoorbeeld de film die hij maakte over Karel Appel. Die film waarin Appel het laatste krediet verspeelde bij het klootjesvolk. Waar hij verlekkerd zijn penseel roert in de dikke natte verf die hij juist daarvoor tegen het doek gesmeten heeft. Niemand kan dat zo goed in beeld brengen als Ed van der Elsken.

Ed van der Elsken wist niet alleen de ideale plaatjes te schieten, hij legde ook de tijdgeest vast. De jaren vijftig in Parijs. In dé stad van het licht. Waar elke kunstenaar naartoe trok. Daar maakte hij zijn eerste boek dat hem beroemd zou maken: Een liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés. Best sombere maar ook heerlijk mooie en verliefde foto’s. Natuurlijk in zwart-wit. Vali Myers is de hoofdpersoon. Met diep zwart omrande ogen. Jong en verleidelijk. Slechts één foto in kleur en dat had hij beter niet kunnen doen. Ook in die Parijse jaren een foto van een jong balletdanseresje. Later werd ze beroemd als Brigitte Bardot. Toen was ze nog een gewoon meisje in een achterstandswijk van Parijs.

Ed van der Elsken hield van jonge mensen. Van mooie meisjes en tegendraadse jongeren. Ook mijn tijd komt langs. De tijd toen ik samen met Chi door de stad liep met onze fotocamera’s in de aanslag. Ook die tijd heeft Van der Elsken gefotografeerd. Ook gefilmd trouwens. Gek genoeg herken ik meteen mijn generatie jongeren. Ik raak ervan ontroerd. Zo dicht zit hij de jongeren van toen op de huid dat het herkenbare mensen worden. Abstracties van herkenbare mensen. Punkers. Mensen met een sterke doodswens hoewel ze dat zelf niet in de gaten hebben. En mooie meisjes. Jongens wat waren de meisjes toen verleidelijk. Van der Elsken weet dat gevoel van toen makkelijk weer op te roepen.

Na Van der Elsken nog even naar Jordan Wolfson geweest. Even over de tentoonstelling rondgelopen. De verleidelijke maar enge hightech dames kreeg ik niet te zien; daar schijn je je weken van tevoren voor te moeten inschrijven. Wel wat ander werk. Wel aardig, maar toch behoorlijk in de schaduw van één van onze grootste fotografen: Ed van der Elsken. Een heerlijke tentoonstelling en ben je een beetje vroeg, dan valt de rij wel mee. Ik kon gewoon doorlopen…zoals ik gewend was in het Stedelijk Museum.

Sunny Bergman

Sinds Sunny Bergman zich in Oeganda voor haar eigen camera aan haar schaamlippen liet trekken, kan ze bij mij niet meer stuk. Ik ben het niet altijd met haar eens, maar haar nieuwsgierigheid en haar inventiviteit en haar durf winnen haar voor me. Daarom kijk ik met veel plezier naar haar films. Ook voor de kijker zijn haar films niet makkelijk omdat ze altijd een innerlijk conflict bloot leggen. Soms het innerlijk conflict van een bepaalde groep, maar vaak het conflict van ons als blanke Nederlander. Daarin gaat ze soms te ver. Vandaag een interview met haar in de Volkskrant.

Het meest bijgebleven is natuurlijk haar film ‘Zo zwart als roet’. Een goede film. Jammer dat ze niet binnen haar kaders qua onderwerp blijft. De film gaat in eerste instantie over Zwarte Piet maar in tweede instantie over racisme in het algemeen. Die tweede instantie had ze wat mij betreft weg mogen laten omdat daardoor de boodschap rond Zwarte Piet wat verwaterd raakt. De boodschap is duidelijk: Ga eens op een afstandje staan, laat al je gevoelens en je herinneringen achter. Maak je helemaal leeg en kijk dan nog eens, met objectieve ogen, naar Sinterklaas en Zwarte Piet. Dan kan er alleen maar een heel erg gek beeld ontstaan. Een beeld dat duidelijk racistische trekjes heeft. Haar vondst om zich midden in Londen te verkleden als Zwarte Piet vond ik erg sterk. Sterk qua communicatie om dan de reacties op straat te filmen. Ook zwak, als je doordenkt. Wat je ziet is een selectie van reacties die de filmmaakster goed uitkwamen voor het uitventen van haar boodschap. Wie weet werd ze wel in negenennegentig van de honderd gevallen als Zwarte Piet juist omarmd. Dat weten we niet.

Ik leerde Sunny Bergman waarderen in de ‘Sunny side of seks’. In drie documentaires onderzocht ze de seksuele moraal in drie verschillende culturen. Eén film was gemaakt in Japan, eentje in Oeganda en eentje elders. Ik vermoed Nederland, maar ik kan het me niet meer herinneren. Kennelijk heeft dat laatste land niet zoveel indruk gemaakt.

Wat in Japan opviel was dat seks compleet onderdrukt wordt. Eigenlijk alles wat met liefde en kinderen krijgen te maken heeft, blijkt taboe. En dat is best veel. Eigenlijk alles tussen inlegkruisje en de bevalling. Van die documentaire kan ik me vooral veel beschaamd gegiechel herinneren. Of… stoer van alles overschreeuwen. Seks was daar absoluut taboe.

Dan Oeganda. Dat bleek een oase. Een compleet seksueel bevrijd land. Met tantes en ooms die je de fijne kneepjes van het goede seksleven leerden. Had je, om wat voor reden, geen oom of tante, dan kon je er een huren. Heus, niet alles was helemaal zoals we het ons ideaal voorstelden… Zo viel me op dat vrouwen zich met het verhogen van het seksueel plezier bezighielden met als doel hun man een fijne tijd te kunnen geven. Dit alles om de man aan zich te binden. In onze cultuur niet helemaal politiek correct. Maar, seksueel genot voor de partner moest beginnen bij eigen seksueel genot. Lange schaamlippen hielpen daarbij, was de Oegandese opvatting. Vriendinnen en dus de al of niet ingehuurde tantes, hielpen meisjes bij het krijgen van langere schaamlippen door zachtjes aan elkaar te trekken.

Hoe mannen en jongens seksueel opgevoed worden, kregen we mondjesmaat te horen; de film is gemaakt door een vrouw. Er zou een mannelijke bink zonder vrees moeten opstaan die een film over de ‘Male side of seks’ maakt in Oeganda!

Sunny Bergman; ik hou van haar films!